Yayınımızda, ismini “âşıklar”dan alan, mûsikîmizin belki de en dertli ve en kadîm duraklarından birine; Uşşāk makāmına mercek tutuyoruz. Fakat peşinen söyleyelim: Burada Uşşāk’ı kâğıt üzerindeki kuru bir dizi mantığıyla veya sadece dörtlü ve beşlilerin aritmetik bir toplamı olarak değil; mîzānı yüzyıllar öncesinden kurulan, nefes alan ve yaşayan bir nağme tavrı olarak ele alacağız.
Bu yayınımızda şu konuları ele alıyoruz:
Uşşāk Makāmı’nın Nazarî ve Lâhnî Hüviyeti
Dügâh Perdesi’nin Kutbiyeti
Uşşāk ve Dügâh-ı Kadîm Ayrımı
Nevā Perdesi’nin Rolü
Segâh Perdesi’nin Elastikiyeti
Uşşāk Edā ve Revîşi
Arel-Ezgi Nazariyātı’na Eleştirel Bakış
Ezgi Tarihinde Yolculuk
Kayıtlar Geçidi: Nazarî Hakikatlerin Lâhnî Mîzānı
Beste-i Kadîmlerden Dügâh Âyîn-i Şerîfi (1. Selâm) / Yusuf Kayya Yönetiminde: Makāmın en saf, “Dügâh-ı Kadîm” yapısını temsil eden bir mūsikî arkeolojisi örneğidir.
Nāyî Osman Dede - Uşşāk Mevlevî Âyîni (1. Selâm) / İcrā: Kani Karaca: Uşşāk isminin mîmārından gelen “nevā başlangıçlı” o meşhur haşmetli edâ.
Kara İsmāîl Āgā – Nakış Yürük Semāî / İcra: Ahmed Hatiboğlu: XVII. asrın ağır tavrı; nağmenin dügâh perdesinde filizlenmesi.
XIX. Asır Uşşāk Medley (Giriş Cümleleri) / Ahmed Hatiboğlu, Murat Salim Tokaç Yönetiminde: Tāhir Āgā (Aksak Semāî), Sālih Dede (Peşrev) ve Şevkî Bey‘in (Şarkı) eserlerini ardı ardına dinlerken, dügâh perdesinin bir mıknatıs gibi merkezi nasıl tuttuğuna dikkat edin.
Uşşāk İlâhî / İcra: Ahmed Hatiboğlu: Makāmın manevî ve fıtrî köklerindeki o derin tefekkür hali.
Urfa Türküsü / İcra: Necmi Kıran Yönetiminde: Bu kadîm nağmenin halkın sinesindeki o samimi ve dertli yansıması.
Kendinizi Sınayın
Bölümü bitirirken, öğrendiklerimizi şu üç soruyla mühürleyelim:
Uşşāk makāmının mûsikîmizdeki o sarsılmaz merkez (kutb) perdesi hangisidir?
Abdülbâkî Nâsır Dede’ye göre; bu seyre “Uşşāk” ismini veren meşhur Mevlevî bestekârımız kimdir?
Uşşāk ile Dügâh-ı Kadîm arasındaki o belirgin perde, başlangıç ve oluşum farklarını hatırlayabiliyor muyuz?
Özetle; Uşşāk, âşıkların derdini dügâh perdesinde mühürleyen bir makāmdır. Bir sonraki bahsimizde, mûsikîmizin bir diğer köşe taşı olan Nevā makāmını ve Uşşāk ile olan o meşhur akrabalığını ele alacağız.
Huzurlu çalışmalar, mûsikî ile kalın.
Prof. Dr. Emrah HATİPOĞLU 📚 akademik.emrahhatipoglu.com
