Makamlar ve Terkîbler kitabının gözden geçirilmesine devam edildi. 11 Haziran 2026 tarihinden sonra özellikle Nihāvend, Arabān, Acem ve yegâh karārlı terkîbler çevresinde yer alan bazı bölümler yeniden ele alındı. Kaynak tarifleri örnek eserlerle karşılaştırıldı; merkez, seyir, edā ve karār ilişkileri daha açık hâle getirildi.
Bu çalışma kapsamında Neveser, Şedd-i Arabān, Dilküşā, Tarz-ı Cihān, Anberefşān, Sultānî Segâh, Hüzzām-ı Cedîd, Acem-Aşîrān, Ferāhfezā, Sultānî Yegâh ve Tarz-ı Cedîd bölümleri gözden geçirildi.
Neveser ve Şedd-i Arabān
Neveser’in temel seyri, nevā üzerinde Zengûle edāsı ve rāst perdesindeki Nikrîz karārı üzerinden yeniden açıklandı. Bazı kaynaklarda görülen Nihāvend benzerliğinin ise perde düzeninden çok seyir akışıyla ilgili olduğu vurgulandı.
Şedd-i Arabān bölümünde, terkîbin yalnızca Zengûle’nin yegâh üzerindeki şeddi olarak açıklanamayacağı belirtildi. Arabān edāsı, rāst üzerindeki Nihāvend inişi ve yegâh üzerindeki Hicāz karārı birlikte değerlendirildi. Bestekârların farklı Arabān anlayışlarının Şedd-i Arabān seyrini nasıl değiştirdiği ayrıca ele alındı.
Dilküşā, Hüzzām-ı Cedîd ve Sultānî Segâh
Dilküşā, Şedd-i Arabān seyrinin yegâha inmeden rāst perdesinde Nihāvend edāsıyla tamamlanan biçimi olarak açıklandı.
Hüzzām-ı Cedîd için Abdülbākî Dede ve Arel’in birbirinden farklı tarifleri karşılaştırıldı. Abdülbākî Dede’nin tarifinde yer alan Şedd-i Arabān–Nihāvend–Irāk hattı esas alınarak terkîbin Dilküşā ile ilişkisi belirginleştirildi.
Sultānî Segâh’ın ise Segâh ve gerektiğinde Müsteār edāsıyla başlayıp Nihāvend üzerinden Şedd-i Arabān karārına bağlanan seyri açıklandı.
Anberefşān ve Acem-Aşîrān
Anberefşān, karār bölümünde ırāk perdesinin kullanılıp kullanılmamasına göre iki nevî hâlinde düzenlendi. İkinci nevî Anberefşān ile Nihāvend-i Kebîr arasındaki benzerlik, Nihāvend edāsının farklı perde sahalarında gösterilmesi bakımından ele alındı.
Acem-Aşîrān’da ise karār perdesine göre iki nevî; ikinci nevî içinde de segâh ve kürdî perdelerinin kullanımına göre üç ayrı seyir anlayışı belirlendi. Bazı nota nüshalarında çargâh kalışlarında būselik perdesinin kullanılmasının Arel nazariyesinden kaynaklanan hatalı bir uygulama olduğu açıklandı.
Ferāhfezā ve Sultānî Yegâh
Ferāhfezā’nın Acem veya Acem-Aşîrān edāsıyla başlayıp yegâh üzerindeki Nihāvend edāsıyla karār verdiği belirtildi. Karār bölümünün Sultānî Yegâh veya Būselik adıyla açıklanmasının tarihî tariflerle uyuşmadığı gösterildi.
Sultānî Yegâh ise yalnızca yegâh üzerindeki Nihāvend’den ibaret görülmedi. Terkîbin nevā üzerindeki Nihāvend, dügâh üzerindeki birinci nevî Arabān ve yegâh üzerindeki Nihāvend edālarının birleşmesiyle meydana geldiği ortaya konuldu. Būselik, Nihāvend ve Sultānî Yegâh arasındaki farklar āgāz, merkez, seyir ve karār bakımından yeniden değerlendirildi.
Tarz-ı Cihān ve Tarz-ı Cedîd
Tarz-ı Cihān’ın Nihāvend ile başlayıp Şedd-i Arabān karār hattına bağlanan seyri açıklandı. Nevā üzerinde Hicāz edāsının belirginleştirilmesinin terkîbi Şedd-i Arabān’a yaklaştıracağına dikkat çekildi.
Tarz-ı Cedîd’de Hāşim Bey’in yegâh karārlı tarifi ile Arel ve Karadeniz’in acem-aşîrān karārlı tarifleri birbirinden ayrıldı. Örnek eserlerde görülen yaygın seyir; nevā üzerindeki Nihāvend veya Isfahān edāsının, yerindeki Nihāvend veya Neveser’e ve ardından Acem-Aşîrān karārına bağlanması şeklinde değerlendirildi.
Çalışmanın Geldiği Nokta
Gözden geçirme çalışmasına Būselik-Aşîrān (Birinci ve İkinci Nevî) veya Hūzî-Būselik başlığında ara verildi. Çalışma buradan devam edecektir.
Kitabın güncel hâlini takip eden okurların özellikle “Son Güncelleme” tarihine dikkat etmeleri gerekir. Burada özetlenen düzenlemeler, 11 Haziran 2026 güncellemesinden sonra yapılan çalışmaları kapsamaktadır.
Erişim: Google Play Books üzerinden güncel sürümü indirebilirsiniz.
Linkler
Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle
Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle
Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle