Makamlar ve Terkîbler’de Hisār, Arabān ve Hüzzām Ailesi Üzerine Yeni Düzenlemeler
11 Haziran 2026 Güncellemesi
Not: Kitabın güncel hâlini takip eden okurların özellikle “Son Güncelleme” tarihine dikkat etmeleri gerekir. Burada özetlenen düzenlemeler, 11 Haziran 2026 güncellemesi kapsamında yapılmıştır.
Makamlar ve Terkîbler kitabının güncelleme çalışmasında bu hafta Hisār, Arabān ve Hüzzām çevresinde yer alan bazı makām ve terkîb başlıkları yeniden gözden geçirildi. Bu başlıklarda amaç, yalnız kaynak tariflerini aktarmak değil; tarifler, örnek eserler ve lâhnî seyir arasında daha açık bir ilişki kurmaktı.
Öncelikle Hisār ve Hisār ailesine bağlı terkîbler ele alındı. Hisār’ın yalnız hisār perdesini kullanan bir seyir olmadığı; hüseynî merkezinde kurulan, hisār perdesiyle kimliğini gösteren ve hüseynî üzerinde Zengûle edāsı duyuran bir terkîb olduğu yeniden vurgulandı. Eski tarif ve eserlerde karāra giderken hisār perdesi alınarak tam perdelerle dügâha inildiği, daha yeni eserlerde ise hisār perdesinin nevāya çevrilerek Necd-i Hüseynî tarzında karāra gidildiği belirtildi.
Bu çerçevede Hisār-Kürdî, Şehnāz-Kürdî, Vech-i Şehnāz / Hisār Vech-i Şehnāz ve Bend-i Hisār başlıkları da yeniden düzenlendi. Hisār-Kürdî ve Şehnāz-Kürdî’de karār hattının Kürdî’ye çevrilmesi; Vech-i Şehnāz’da Hisār edāsından Şehnāz edāsına yöneliş; Bend-i Hisār’da ise Hisār edāsının yegâh perdesinde Nihāvend edāsıyla tamamlanması öne çıkarıldı.
Ardından Arabān ve Karcığar başlıkları üzerinde duruldu. Arabān’ın birinci nevîsinin nevā üzerinde Hicāz edāsı göstermesi ve nevāda karār etmesi; ikinci nevîsinin ise yine nevā üzerinde Hicāz edāsını duyurduktan sonra tam perdelerle dügâha inerek karār vermesi şeklinde açıklanması tercih edildi. Bu bölümde “Uşşāk” adı özellikle kaldırıldı; bunun yerine tam perdelerle dügâh karār hattı vurgulandı.
Karcığar ise bugünkü hâline XIX. asırdan itibaren gelen bir terkîb olarak ele alındı. Abdülbākî Dede döneminde Arabān adıyla tarif edilen bazı seyirlerin daha sonra Karcığar adıyla anılmaya başladığı; buna rağmen Arabān ile Karcığar arasında seyir, merkez perde ve duygu bakımından bazı farklar bulunduğu belirtildi.
Bu çerçevede Bayātî-Arabān başlığı da yeniden düzenlendi. Bayātî-Arabān’da Arabān edāsının başlangıçta zorunlu olarak kullanıldığı, fakat klasik eserlerde gerdāniyye yerine muhayyer perdesinin öne çıktığı görüldü. Karāra varmadan önce acem ve hüseynî perdelerinin kullanılması sebebiyle Bayātî edāsının duyurulduğu ve terkîbin bu sebeple Bayātî-Arabān adını aldığı açıklandı.
Zevk u Tarāb, Şevk-i Cedîd veya Arabān-Kürdî başlığında ise bu üç adın aynı seyir ailesi içinde değerlendirilebileceği sonucuna varıldı. Bu terkîb, Arabān edāsının Kürdî veya Nihāvend karār hattına bağlanmasıyla açıklanmıştır. Karadeniz’in Zevk u Tarāb ve Şevk-i Cedîd’i ayrı düşünmesinin, Arabān seyri içinde Nikrîz/Neveser renginin kullanılıp kullanılmamasıyla ilgili olduğu belirtildi.
Son olarak Hüzzām veya Hüzzām-ı Rūmî, Hüzzām-ı Kadîm, Nāzenîn, Rūhefzā / Hüzzām-Aşîrān ve Sultānî Hüzzām başlıkları ele alındı. Hüzzām’ın asıl adının Hüzzām-ı Rūmî olduğu; Hüzzām-ı Kadîm’in ise uzzâl/hicāz perdesinde karār eden eski bir seyir anlayışını temsil ettiği gösterildi. Abdülbākî Dede’nin “Hicāz-ı Kudemā” ifadesi merkeze alınarak Hüzzām’da kullanılan hisār/dik bayātî perdesinin sıradan Hicāz kullanımından daha dik ve terkîbe mahsus bir perde alanı oluşturduğu vurgulandı.
Nāzenîn, Hüzzām edāsının dügâh perdesinde Aşîrān edāsıyla karār vermesi; Rūhefzā ise bu seyrin aşîrān perdesinde tamamlanması şeklinde açıklandı. Sultānî Hüzzām ise Hüzzām seyri içinde Aşîrān edāsının gösterilip tekrar Hüzzām karārına dönülmesi olarak değerlendirildi.
Bu düzenlemelerle birlikte Hisār, Arabān ve Hüzzām çevresindeki terkîbler yalnız perde listeleriyle değil; merkez perde, karār hattı, edā ilişkileri ve tarihî adlandırma değişiklikleri bakımından daha açık bir çerçeveye oturtulmuş oldu.
Erişim: Google Play Books üzerinden güncel sürümü indirebilirsiniz.
Linkler
Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle
Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle
Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle