Makamlar ve Terkîbler kitabının Terkîbler bölümündeki düzenleme çalışmasına bugün Hisār-ı Kadîm başlığından devam ettim.
Bugünkü çalışmada şu başlıklar yeniden gözden geçirildi:
Hisār-ı Kadîm, Hisārek birinci ve ikinci nevî/Evc-Uşşāk, Evc-Hūzî, Beste-i Hisār, Gerdāniyye-Segâh, Muhayyer-Segâh, Bayātî birinci ve ikinci nevî/Müsteār-ı Rūmî, Acem/Nevrūz-ı Acem/Nevrūz-ı Sultānî ve Acem Yegâhı veya Acemli Yegâh.
Bu düzenlemelerde yalnızca ifade ve yazım düzeltmeleri yapılmadı; bazı başlıkların sırası ve nazarî konumları da yeniden değerlendirildi. Özellikle Bayātî bölümü, Acem’den önceye alındı. Bunun sebebi, Acem tariflerinde Bayātî ikinci nevî ile ilgili göndermelerin önemli yer tutmasıdır. Böylece okuyucu Acem bölümüne gelmeden önce Bayātî birinci ve ikinci nevî ayrımını görmüş olacak.
Bugünkü düzenlemede öne çıkan bazı noktalar şunlar oldu:
Hisār-ı Kadîm bölümünde, terkîbin evc merkezli başlayıp segâh karār sahasına yönelmesi daha açık biçimde ifade edildi. Abdülbākî Dede’de segâh perdesine Irāk edāsıyla gidilmesinin sebebi, onun makām-terkîb anlayışı çerçevesinde açıklandı.
Hisārek birinci ve ikinci nevî başlığında, Artin’in tarif ettiği birinci nevînin tîz sekizliden başlayan Nikrîz anlayışıyla ilişkisi; Abdülbākî Dede’nin tarif ettiği ikinci nevînin ise Evc-Uşşāk olarak değerlendirilebileceği belirtildi.
Evc-Hūzî bölümünde, bu terkîbin ikinci nevî Hisārek/Evc-Uşşāk ile yakınlığı üzerinde duruldu. İki yapı arasındaki temel farkın karār bölgesinde Uşşāk mı, yoksa Hūzî tavrının mı duyurulduğu olduğu vurgulandı.
Beste-i Hisār bölümünde, terkîbin Hisār-ı Kadîm başlangıcından sonra segâhda kalmayıp rāst perdesine yönelmesi açıklandı. Böylece Hisār-ı Kadîm, Evc-Hūzî ve Beste-i Hisār arasındaki karār farkları daha belirgin hâle getirildi.
Gerdāniyye-Segâh ve Muhayyer-Segâh başlıklarında, türkü repertuvarında tespit edilen seyirler yeni isimlerle düzenlendi. Gerdāniyye veya muhayyer merkezli başlayan seyirlerin segâh karār sahasına yönelmesi ayrı başlıklar altında değerlendirildi.
Bayātî birinci ve ikinci nevî/Müsteār-ı Rūmî bölümünde, Bayātî’nin iki nevîye ayrılma sebebi yeniden açıklandı. Birinci nevîde bayātî/nîm hisār perdesinin kullanımı, ikinci nevîde ise bu perdenin kullanılmaması ve nevā merkezli acemli seyir anlayışı öne çıkarıldı.
Uşşāk, Nevā, Acem, Hūzî ve Bayātî ikinci nevî arasındaki kıyas bölümü yeniden düzenlendi. Merkez perdeleri, karār tavırları, acem perdesinin vazifesi ve rāst edāsının kullanımı daha açık biçimde karşılaştırıldı.
Acem, Nevrūz-ı Acem ve Nevrūz-ı Sultānî başlıkları birleştirildi. Acem’in acem perdesini merkez alan geniş bir seyir olarak terkîb sınıfında değerlendirilmesi; Nevrūz-ı Acem’in sünbüle ve çargâh vurgusuyla Acem’den ayrılması; Nevrūz-ı Sultānî’nin ise Nevrūz-ı Acem seyrinin rāst karār sahasına yönelmiş şekli olduğu ifade edildi.
Acem Yegâhı veya Acemli Yegâh bölümünde, Arel’in tarifi ve Kantemiroğlu’ndaki örnek üzerinden terkîbin Acem/Bayātî başlangıcı ile yegâhda Nihāvend karār sahasının birleşiminden oluştuğu açıklandı. Ayrıca, Yegâh terkîbinde karāra gitmeden önce geçici olarak acem-aşîrān perdesinin alınmasının tek başına Acem Yegâhı sayılmaması gerektiği özellikle belirtildi.
Bu güncellemelerin amacı, kitabın nazarî bütünlüğünü koruyarak metni daha açık, daha tutarlı ve daha okunabilir hâle getirmektir. Bugünkü çalışmada özellikle birbirine yakın seyirlerin karışmaması için merkez, karār ve kullanılan nîm perdeler yeniden gözden geçirildi.
Çalışma ilerledikçe güncel dosyayı paylaşmaya devam edeceğim.
Faydalı olması dileğiyle.
Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu
Erişim: Google Play Books üzerinden güncel sürümü indirebilirsiniz.
Linkler
Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle
Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle
Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle