Makamlar ve Terkîbler kitabının Terkîbler bölümündeki düzenleme çalışmasına bugün Kürdî karārlı terkîbler ve Hicāz ailesi etrafındaki başlıklarla devam ettim. Çalışmayı şimdilik Şeref-i Hamîdî veya Şerefnümā başlığında bıraktım.
Bugünkü çalışmada şu başlıklar gözden geçirildi:
Nevā-Kürdî, Gerdāniyye-Kürdî, Hüseynî-Kürdî, Muhayyer-Kürdî birinci nevî, Acem-Kürdî, Kürdî-Aşîrān veya Aşîrān-Kürdî, Hicāz-ı Rūmî, Uzzâl ve Necd-i Uzzâl, Nühüft-i Kadîm ve Muhayyer-Hicāz, Evc-Horāsān/Evc-i Muhālif/Muhālifek, Hümāyūn ve Niyāz, Zengûle, Hicāzeyn ve Aşîrānek, Şehnāz.
Bu güncellemede özellikle birbirine yakın seyirlerin yalnız karār perdesi veya perde dizisi üzerinden değil; āgāz, merkez, karār, edā, nîm perde kullanımı ve örnek eserlerdeki lahnî seyir bakımından ayrılmasına dikkat edildi.
Kürdî karārlı terkîbler bölümünde, Nevā-Kürdî, Gerdāniyye-Kürdî, Hüseynî-Kürdî, Muhayyer-Kürdî ve Acem-Kürdî başlıkları yeniden düzenlendi. Bu başlıkların ortak tarafı, farklı makām veya terkîb sahalarından başlayıp Kürdî sesleriyle karāra varmalarıdır. Ancak her birinin başlangıç ve merkez sahası farklıdır. Bu sebeple bu yapıları yalnızca “Kürdî karār” üzerinden değerlendirmek yeterli görülmedi.
Muhayyer-Kürdî birinci nevî için üç farklı seyir anlayışı açıklandı: Muhayyer ile başlayıp Kürdî karāra yönelen seyir, muhayyer üzerinde Kürdî edāsı kuran inici seyir ve bu iki anlayışın birlikte kullanıldığı örnekler. Ayrıca Kürdî karārlı bazı örneklerde karārdan önce Nihāvend edāsının belirgin biçimde duyurulması sebebiyle, bu tür karārların Şevkengîz tarzıyla açıklanabileceği belirtildi.
Kürdî-Aşîrān veya Aşîrān-Kürdî bölümünde, Kürdî edāsının yalnız dügâh çevresinde değil, aşîrān karār sahasında da kurulabildiği vurgulandı. Seyyid Mehmed Emin’deki Kürdî-Aşîrān ve Artin’deki Aşîrān-Kürdî adlarının aynı seyir çevresine işaret ettiği değerlendirildi.
Hicāz-ı Rūmî bölümünde, bu terkîbin Hicāz makāmı seyrine nîm hisār/bayātî perdesinin katılmasıyla oluştuğu tekrar ele alındı. Bu kullanımın doğrudan Arabān geçkisi olarak anlaşılmaması gerektiği belirtildi. Ayrıca Hicāzkâr terkîbinde de nevā ve rāst perdeleri üzerinde Hicāz-ı Rūmî nağmesinin duyurulabildiği ifade edildi.
Uzzâl bölümünde, terkîbin Hicāz’dan ayrılan esas yönünün hüseynî perdesini merkez alması olduğu vurgulandı. Bazı örneklerde evc yerine acem perdesinin sürekli ve belirgin biçimde kullanılması sebebiyle bu kullanım için Necd-i Uzzâladı tercih edildi. Bu adlandırmanın tarihî kaynaklarda müstakil bir terkîb adı olarak geçmediği; Necd-i Hüseynî mantığından hareketle, örnek eserlerde karşılaşılan özel seyir anlayışını açıklamak için kullanıldığı belirtildi.
Nühüft-i Kadîm ve Muhayyer-Hicāz bölümünde, Nühüft-i Kadîm’in muhayyer sahasından başlayıp Uzzâl tavrına yönelen yapısı açıklandı. Muhayyer-Hicāz ise tarihî nazariye kitaplarında müstakil bir ad olarak geçmemekle birlikte, muhayyer merkezli başlayıp Nühüft-i Kadîm’den farklı olarak hüseynî merkezli Uzzâl tavrını kurmadan Hicāz karārına yönelen lahnî seyirleri açıklamak için değerlendirildi.
Evc-Horāsān, Evc-i Muhālif ve Muhālifek başlığında, evc başlangıçlı Hicāz/Uzzâl çevresi yeniden düzenlendi. Evc-Horāsān ve Evc-i Muhālif, evc merkezli başlayıp Hicāz karārına yönelen yapılar olarak ele alındı. Muhālifek ise Abdülbākî Dede tarifine göre evcden başlayıp segâhda meks eden ve Uzzâl ile karār veren bir terkîb olarak açıklandı.
Hümāyūn ve Niyāz bölümünde, Hümāyūn’un Isfahān edāsı ile Hicāz karār tavrının birleşmesinden oluştuğu vurgulandı. Arel-Ezgi nazariyesinde geçen “nevā üzerinde Būselik beşlisi” açıklaması yeniden değerlendirildi; burada Būselik’ten ziyade Isfahān veya nevā üzerinde Nihāvend anlayışının daha doğru bir açıklama sunduğu belirtildi. Niyāz ise Hicāz ile başlayıp Isfahān ile karār veren ters yönlü bir yapı olarak değerlendirildi.
Zengûle bölümü Şehnāz’dan önceye alındı. Çünkü Şehnāz’ın açıklanmasında Zengûle ile kurulan ilişki önemli bir zemin oluşturuyor. Zengûle’de yalnızca zengûle perdesinin kullanılması değil, zengûle-dügâh ilişkisinin ve aşîrān sahasında Hicāz/Uzzâl renklerinin belirginleşmesi esas alındı.
Hicāzeyn ve Aşîrānek bölümünde, Hicāzeyn’in iki Hicāz sahasının birlikte düşünülmesiyle oluştuğu açıklandı. Aşîrānek ise Hicāz makāmının aşîrān perdesine göçürülmüş hâli olarak değerlendirildi. Bu ayrım, Hicāzeyn ile Aşîrānek’in karıştırılmaması bakımından önemli görüldü.
Şehnāz bölümünde, terkîbin Zengûle ve Hümāyūn ile ilişkisi yeniden ele alındı. Şehnāz’da muhayyer perdesi üzerinde görülen yapının yalnızca Būselik beşlisi olarak açıklanmaması gerektiği; burada hüseynî üzerinde Hicāz/Hümāyūn/Arabān edāsının daha belirleyici olduğu ifade edildi.
Günün sonunda Hicāz ailesine mensup makām ve terkîbler için genel bir kıyas bölümü de yeniden yazıldı. Bu kıyasta Hicāz, Hicāz-ı Rūmî, Uzzâl, Necd-i Uzzâl, Nühüft-i Kadîm, Muhayyer-Hicāz, Hümāyūn, Zengûle, Hicāzeyn, Aşîrānek ve Şehnāz aynı çerçevede değerlendirildi. Amaç, bu yapıların yalnızca aynı perde dizisinin farklı adları olmadığını; Hicāz edāsının farklı merkezlerde, farklı başlangıç sahalarında, farklı nîm perde kullanımlarıyla ve farklı karār tavırlarıyla ortaya çıkan görünümleri olduğunu göstermekti.
Bugünkü çalışmayı Şeref-i Hamîdî veya Şerefnümā başlığında bıraktım. Bundan sonraki düzenlemeye buradan devam edeceğim.
Bu güncellemelerin temel amacı, kitabın nazarî yapısını daha açık ve tutarlı hâle getirmek; tariflerle örnek eserler arasındaki ilişkiyi daha iyi göstermek ve birbirine yakın seyirleri yalnız dizi mantığıyla değil, seyir, merkez, edā ve karār ilişkisi üzerinden değerlendirmektir.
Faydalı olması dileğiyle.
Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu
Erişim: Google Play Books üzerinden güncel sürümü indirebilirsiniz.
Linkler
Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle
Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle
Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle