Makamlar ve Terkîbler kitabının Terkîbler bölümündeki düzenleme çalışmasına bugün Zāvîl’den sonraki başlıklarla devam ettim.
Bugünkü çalışmada şu başlıklar yeniden gözden geçirildi:
Nevā ikinci nevî/Ferāhzār, Gerdāniyye, Tāhir-i Sagîr, Tāhir-i Kebîr, Baba Tāhir, Necd-i Hüseynî, Muhayyer birinci ve ikinci nevî, Dilnişîn, Gül‘izār, Dilkeşhāverān, Hüseynî-Aşîrān/Vech-i Hüseynî, Dilkeşîde, Segâh-Māye ve Dügâh-Māye, Sāzkâr ve Rāst-Māye, Māye-i Atîk, Rāmiş-i Cān, Gülzār, Meclis-Efrūz/Irāk-Māye, Meşkûye/Segâh-Aşîrān, Aşîrān-Māye, Hūzî ve Evc.
Bu bölümlerde yalnızca ifade düzeltmeleri yapılmadı; bazı nazarî ayrımlar da daha açık hâle getirildi. Özellikle merkez ve karār perdeleri, terkîbleri meydana getiren makām ilişkileri, eski tariflerle örnek eserler arasındaki uyum ve ayrılıklar yeniden değerlendirildi.
Bugünkü düzenlemede öne çıkan bazı noktalar şunlar oldu:
Nevā ikinci nevî/Ferāhzār bölümünde, Nevā makāmının nevā perdesi üzerindeki Rāst makāmıyla birleşmesi ve nevāda karār etmesi daha açık biçimde ifade edildi.
Gerdāniyye bölümünde, terkîbin gerdāniyye merkezli başlayıp Nevā edāsını göstermesi ve dügâhta karār etmesi yeniden düzenlendi. Ayrıca bazı türkü örneklerindeki hüseynî kalışlarının Gül‘izār ile karıştırılmaması gerektiği vurgulandı.
Tāhir-i Sagîr, Tāhir-i Kebîr ve Baba Tāhir başlıklarında üçlü ayrım daha belirgin hâle getirildi. Tāhir-i Sagîr’in muhayyer merkezli Nevā karakteri, Tāhir-i Kebîr’in Gerdāniyye ile ilişkisi ve Baba Tāhir’in bayātî/nîm hisār, nevāda Hicāz veya çargâhta Nikrîz renkleriyle ayrılması yeniden açıklandı.
Necd-i Hüseynî bölümünde, terkîbin Hüseynî seyri içinde evc yerine acem perdesini tercih etmesi ve Seyyid Mehmed Emin’in “Acem lezzeti ve Çargâh āgāzesi” ifadesi daha görünür hâle getirildi.
Muhayyer birinci ve ikinci nevî bölümünde, birinci nevînin Hüseynî gibi karāra varan yapısı ile ikinci nevîde karāra doğru Sabā edāsının duyurulması arasındaki fark yeniden düzenlendi.
Dilnişîn bölümünde, Abdülbākî Dede’nin bu adı eski Aşîrān ile karışmaması için verdiği ve eski edvârlarda aynı seyir anlayışının Geveşt/Güvaşt/Gevaşt adlarıyla geçtiği belirtildi.
Gül‘izār bölümünde, terkîbin yalnızca gerdāniyye sonrası hüseynî kalışından ibaret olmadığı; Hüseynî seyri içinde çargâhta Nikrîz veya nevāda Hicāz renkleriyle hususi kimlik kazandığı vurgulandı.
Dilkeşhāverān bölümünde, Hüseynî başlayıp Irāk karār eden yapı sadeleştirildi; Seyyid Mehmed Emin ve Tanbūrî Artin’in farklı tarifleri ayrıca değerlendirildi.
Hüseynî-Aşîrān/Vech-i Hüseynî bölümünde, terkîbin Hüseynî ve Aşîrān makāmlarının birleşimi olduğu daha açık biçimde yazıldı. Aşîrān’ın yalnızca bir karār perdesi değil, müstakil bir karār sahası olarak düşünülmesi gerektiği özellikle belirtildi.
Dilkeşîde bölümünde, Hüseynî başlangıcının yegâhda Nihāvend edāsıyla tamamlanması üzerinde duruldu; Arel’in Ferāhfezā, Karadeniz’in Sultānî Yegâh açıklamalarının aynı karār sahasını farklı adlandırmalarla ifade ettiği belirtildi.
Segâh-Māye ve Dügâh-Māye bölümünde, Māye’nin yalnızca karār perdesine göre değil; Segâh seyri içinde dügâh/Uşşāk sahasının belirginleşmesiyle oluşan bir yapı olduğu açıklandı.
Sāzkâr ve Rāst-Māye bölümünde, iki terkîbin büyük benzerliği ele alındı. Sāzkâr’ın Segâh başlangıcı, Māye yürüyüşü ve Rāst karārı bakımından daha yerleşik bir terkîb olduğu belirtildi.
Māye-i Atîk, Rāmiş-i Cān, Gülzār ve Meclis-Efrūz/Irāk-Māye başlıklarında eski Māye anlayışları yeniden düzenlendi. Abdülbākî Dede’nin eski Māye tariflerini kendi dönemindeki Māye anlayışıyla karışmaması için yeni adlarla verdiği açıklandı.
Meşkûye/Segâh-Aşîrān ve Aşîrān-Māye bölümlerinde, Segâh veya Māye seyirlerinin Aşîrān karār sahasına yönelmesi ele alındı. Karadeniz’in Māye-Aşîrān tarifinde Hüseynî-Aşîrān adını kullanması, Aşîrān makāmı anlayışı bakımından yeniden değerlendirildi.
Hūzî bölümünde, terkîbin Uşşāk sahasına yakın görünmekle birlikte rāst perdesini özel biçimde vurgulamasıyla ayrıldığı belirtildi. Segâh-rāst veya çargâh-rāst atlamaları bu bölümün ana noktası olarak düzenlendi.
Evc bölümünde, terkîbin evc perdesini merkez alarak başlaması, evc üzerinde Irāk ve Segâh edālarını göstermesi, acem ve hicāz/nîm hicāz perdelerinin bu seyirdeki vazifeleri yeniden açıklandı. Evc terkîbinin sonunda yerindeki Irāk makāmına geçerek ırāk perdesinde karār verdiği daha net biçimde ifade edildi.
Bu güncellemelerin amacı, kitabın nazarî bütünlüğünü koruyarak metni daha açık, daha tutarlı ve daha okunabilir hâle getirmektir.
Düzenleme çalışması bugün Hisār-ı Kadîm başlığına kadar geldi. Bir sonraki çalışmada buradan devam edeceğim.
Faydalı olması dileğiyle.
Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu
Erişim: Google Play Books üzerinden güncel sürümü indirebilirsiniz.
Linkler
Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle
Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle
Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle