Makamlar ve Terkibler: Bir Nazariyat Podcasti’nin bu bölümünde Hicāz ve Nikrîz makāmlarını birlikte ele alıyoruz.

Hicāz ve Nikrîz, aynı perde sahasını paylaşan ve nevā perdesini merkez alan iki ayrı makāmdır. Hicāz dügâh, Nikrîz ise rāst perdesinde karār verir. Ancak aralarındaki fark yalnızca karār perdesinden ibaret değildir. İki makāmın seyir içindeki durakları, karār sahasına yönelişleri ve oluşturdukları nağme bütünlüğü birbirinden farklıdır.

Bölümde Hicāz makāmının nevā merkezli seyri, hüseynî perdesindeki ölçülü kalışlar, Uzzâl tavrı, karāra gidişte rāst ve zengûle perdelerinin kullanımı ve eski tariflerde geçen segâh–kürdî–dik kürdî adlarının tarih içindeki değişimi açıklanıyor.

Nikrîz bölümünde Kantemiroğlu’nun Mürekkeb Makām, Abdülbākî Nāsır Dede’nin terkîb ve Arel–Ezgi nazariyesinin mürekkeb makām tasnifleri karşılaştırılıyor. Nikrîz’in duyulur duyulmaz ayırt edilebilen, bütünlüklü lâhnî kimliği sebebiyle neden makām sınıfında değerlendirilmesi gerektiği ele alınıyor.

Ayrıca Nikrîz seyrinde dügâh üzerindeki Hicāz kalışlarının neden sınırlı tutulması gerektiği, rāst karār sahasının önemi, Rāst ve Türkî Hicāz tavırları, acem–evc kullanımı ve Nikrîz’in Gülizār, Şevkefzā ve Vech-i Arazbar gibi terkîblerin kuruluşundaki rolü üzerinde duruluyor.

Hazırlayan ve sunan:
Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu

Bize Buradan Eşlik Edin:

“Makamlar ve Terkibler” serisine aşağıdaki bağlantılardan abone olabilir, yeni bölümlerden anında haberdar olabilirsiniz:

• YouTube:

YouTube

• YouTube Music:

YouTube Music

• Spotify:

Spotify

• Apple Podcasts:

Apple

Gelenekli mûsikîmizin nazarî hakikatlerini sesten kalbe, kalpten arşive taşıma gayretine bu platformlar üzerinden de ortak olabilirsiniz.

Nazarî birikimin sesli süzgecinde buluşmak dileğiyle...

Nişābūr makāmı neden yalnızca būselik üzerinde bir Uşşāk dörtlüsü değildir?

Nişābūr, tarihî tariflerde nevā merkezli seyri, hicāz perdesiyle kurduğu özel ilişki ve būselik çevresindeki karār alanıyla tanımlanır. Makāmın karārı icrâda zaman zaman bilinen būselikten biraz daha dik duyulur ve bu ince fark günümüzde “nişābūr perdesi” adıyla da ifade edilir.

Bu bölümde:

— Nişābūr’un tarihî tariflerdeki ortak seyir çizgisini
— Nevā merkezli hareketini ve karār alanını
— Hicāz perdesinin neden Uşşāk’taki segâh gibi pestlemediğini
— Arel’in “būselik üzerinde Uşşāk dörtlüsü” açıklamasının sınırlarını
— Nişābūr perdesi adlandırmasıyla ilgili tarihî yaklaşımı
— Isfahān seyrinde nevādan būseliğe yapılan kısa inişlerin neden her zaman Nişābūr sayılmayacağını
— Nişābūr ile Isfahān arasındaki perde, kalış ve karār farklarını

ele alıyoruz.

Nişābūr yalnızca bir aralık kalıbı değildir. Makāmın kimliği, nevā merkezli seyir, pestlemeyen hicāz perdesi ve karār alanına yapılan kendine mahsus yönelişle ortaya çıkar.

Makamlar ve Terkibler: Bir Nazariyat Podcasti
Hazırlayan ve sunan: Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu

Bize Buradan Eşlik Edin:

“Makamlar ve Terkibler” serisine aşağıdaki bağlantılardan abone olabilir, yeni bölümlerden anında haberdar olabilirsiniz:

• YouTube:

YouTube

• YouTube Music:

YouTube Music

• Spotify:

Spotify

• Apple Podcasts:

Apple

Gelenekli mûsikîmizin nazarî hakikatlerini sesten kalbe, kalpten arşive taşıma gayretine bu platformlar üzerinden de ortak olabilirsiniz.

Nazarî birikimin sesli süzgecinde buluşmak dileğiyle...

Būselik ve Nihāvend aynı dizinin farklı perdelere göçürülmüş biçimleri midir?

Arel–Ezgi nazariyesinde Būselik basit makām, Nihāvend ise Būselik’in rāst perdesi üzerindeki şeddi olarak açıklanır. Tarihî tarifler ve klâsik eserler birlikte incelendiğinde ise iki makām arasında yalnız karār perdesine dayanmayan önemli farklar ortaya çıkar.

Bu bölümde:

— Būselik’in Hüseynî edāsıyla tarihî ilişkisini
— Būselik’in iki lâhnî seyir tarzını
— Çargâh perdesinin Būselik’te merkez ve kalış perdesi hâline gelişini
— Nihāvend edāsının rāst dışında farklı perdelerde de gösterilebilmesini
— Nihāvend-i Kebîr anlayışını
— Būselik ve Nihāvend’in tîz bölgedeki farklı yönelişlerini
— İki makāmın terkîb oluşumundaki farklı vazifelerini
— Abdülbākî Nāsır Dede’nin Būselik ile Nihāvend’i neden ayrı makāmlar arasında gösterdiğini
ele alıyoruz.

Būselik ile Nihāvend aynı aralıkları kullanabilse de aynı yapının farklı perdelere göçürülmüş biçimleri değildir. Būselik’te üçüncü perde belirgin bir merkez hâline gelebilir ve makām, terkîblerin kuruluşunda perde düzenini değiştiren bir vazife üstlenir. Nihāvend ise başlı başına ve farklı perdelerde gösterilebilen tanınabilir bir edā meydana getirir.

Makamlar ve Terkibler: Bir Nazariyat Podcasti
Hazırlayan ve sunan: Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu

Bize Buradan Eşlik Edin:

“Makamlar ve Terkibler” serisine aşağıdaki bağlantılardan abone olabilir, yeni bölümlerden anında haberdar olabilirsiniz:

• YouTube:

YouTube

• YouTube Music:

YouTube Music

• Spotify:

Spotify

• Apple Podcasts:

Apple

Gelenekli mûsikîmizin nazarî hakikatlerini sesten kalbe, kalpten arşive taşıma gayretine bu platformlar üzerinden de ortak olabilirsiniz.

Nazarî birikimin sesli süzgecinde buluşmak dileğiyle...

Makamlar ve Terkibler: Bir Nazariyat Podcasti’nin bu bölümünde Kürdî makāmını ele alıyoruz.

Kürdî, Būselik, Aşîrān ve Irāk gibi klasik âsârda tek başına kullanılması çok tercih edilmeyen; daha çok terkîblerin kuruluşunda yer alan makāmlardan biridir. Bununla birlikte son asırlarda Kürdî adıyla bestelenen müstakil eserlerin sayısı artmıştır.

Bölümde Kantemiroğlu’nun Kürdî’yi makām, Abdülbākî Nāsır Dede’nin ise terkîb sınıfında değerlendirmesinden hareketle, az kullanılan yapıların neden farklı tariflere konu olabildiği açıklanıyor.

Kürdî seyrindeki nevā–hüseynî ağırlığı, Arel’in nevā perdesini güçlü kabul etmesine karşılık eski eserlerde hüseynî perdesinin daha fazla öne çıkması ve makāmın kendine mahsus nağmesinin çargâh–kürdî–dügâh–rāst hattında belirginleşmesi üzerinde duruluyor.

Eski eserlerde segâh perdesinin alınmasıyla Kürdî seyrine karışan Uşşāk ve Hüseynî nağmeleri, Bayātî tavrı ve Şevkengîz meselesi de bölümde ele alınıyor. Nihāvend edâsıyla başlayıp Kürdî tavrıyla karār eden bir seyrin neden yalnızca Kürdî olarak adlandırılamayacağı açıklanıyor.

Hazırlayan ve sunan:
Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu

Kitap güncellemeleri, bölüm notları ve akademik duyurular:
akademik.emrahhatipoglu.com

Bize Buradan Eşlik Edin:

“Makamlar ve Terkibler” serisine aşağıdaki bağlantılardan abone olabilir, yeni bölümlerden anında haberdar olabilirsiniz:

• YouTube:

YouTube

• YouTube Music:

YouTube Music

• Spotify:

Spotify

• Apple Podcasts:

Apple

Gelenekli mûsikîmizin nazarî hakikatlerini sesten kalbe, kalpten arşive taşıma gayretine bu platformlar üzerinden de ortak olabilirsiniz.

Nazarî birikimin sesli süzgecinde buluşmak dileğiyle...

Irāk makāmının dügâh çevresinde kurulan seyri, rāst üzerinden ırāk perdesindeki karāra yönelişi ve Segâh’ın yalnızca başka bir perdeye göçürülmüş hâli sayılamayacağı açıklanıyor. Tîz bölgeye açılışlarda kullanılan perdelerin neden Uşşāk tavrını hatırlattığı ve bu kullanımın Irāk’ı neden terkîb hâline getirmediği üzerinde duruluyor.

Bölümün ikinci kısmında, eski nazariye kitaplarında müstakil makāmlar arasında yer almayan Aşîrān’ın bu çalışmada neden makām sınıfında değerlendirildiği ele alınıyor. Aşîrān’ın dügâh merkezli seyri, rāst ve ırāk üzerinden aşîrān perdesindeki karāra yönelişi ve Hüseynî-Aşîrān terkîbinden farkı açıklanıyor.

Hüseynî-Aşîrān, Hüseynî makāmıyla başlayıp aşîrān perdesinde karār eden bir terkîbdir. Bu nedenle aşîrān perdesinde karār eden her seyri Hüseynî-Aşîrān adıyla açıklamak doğru değildir.

Hazırlayan ve sunan:
Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu

Kitap güncellemeleri, bölüm notları ve akademik duyurular:
akademik.emrahhatipoglu.com

Bize Buradan Eşlik Edin:

“Makamlar ve Terkibler” serisine aşağıdaki bağlantılardan abone olabilir, yeni bölümlerden anında haberdar olabilirsiniz:

• YouTube:

YouTube

• YouTube Music:

YouTube Music

• Spotify:

Spotify

• Apple Podcasts:

Apple

Gelenekli mûsikîmizin nazarî hakikatlerini sesten kalbe, kalpten arşive taşıma gayretine bu platformlar üzerinden de ortak olabilirsiniz.

Nazarî birikimin sesli süzgecinde buluşmak dileğiyle...

Şehnâz-Būselik, Acem-Kürdî, Acem-Būselik, Hisār-Būselik, Hüseynî-Aşîrān ve Būselik-Aşîrān bu yazıma örnektir.

Tire yalnızca bir yazım işareti değildir; terkîbin kuruluşunu ve iki nazarî unsur arasındaki ilişkiyi de görünür hâle getirir.

Şehnâzbūselik değil, Şehnâz-Būselik.

Nazari Kürsü: Kısa Bir Ara serisinde Türk mûsikîsi nazariyatında kullanılan kavramları, perde ve makām adlarını ve doğru yazım biçimlerini kısa videolarla ele alıyoruz.

Video

Makām ve terkîb bölümleri, tarifler, eser tahlilleri, seyir açıklamaları, kıyas başlıkları ve terim birliği yeniden gözden geçirildi. Kitap ayrıca baştan sona editör gözüyle incelendi.

Çalışma üç ayrı sürüm hâlinde hazırlanıyor:

• Sipürde āhenk, yeni değiştirici işaretlerle

• Mansūr āhenk, Arel-Ezgi değiştirici işaretleriyle

• Mansūr āhenk, yeni değiştirici işaretlerle

Şimdi kitabın görünümü üzerinde çalışıyorum. Sayfa düzeni, bölüm başlıkları, tarihî tarifler, nota örnekleri, tablolar ve “Kendinizi Sınayın” bölümleri daha okunaklı ve düzenli bir yapıya kavuşturulacak.

Görüşlerinizi Bekliyorum

Makāmlar ve Terkîbler için 20 Haziran’da yayımladığımız güncellemenin ardından, okuyuculardan gelecek görüşlere açık olduğumuzu belirtmiştik. Güncelleme sonrasında kitabın Būselik bölümünü yeniden değerlendirirken, Būselik ile Nihāvend arasındaki farkın daha açık biçimde ele alınması gerektiği kanaatine vardık.

Bu sebeple Būselik bölümüne, “Būselik ile Nihāvend’in Yapı ve İşlev Bakımından Farkına Dair” başlıklı yeni bir kıyaslama bölümü eklendi.

Yeni bölümde özellikle şu meseleler açıklığa kavuşturuldu:

• Būselik ile Nihāvend’in aynı T–B–T–T aralık yapısını kullanmalarına rağmen aynı vazifeyi üstlenmemeleri,

• Nihāvend’in bu aralıklarla seyir içinde başlı başına bir edā meydana getirmesi,

• Būselik’in Hüseynî edāsı içinde şekillenmesi,

• Būselik’in terkîb oluşumunda perde düzenini değiştirici bir rol üstlenmesi,

• farklı perdelerde meydana gelen T–B–T–T oluşumlarının tarihî kaynaklarda Nihāvend adıyla karşılanması,

• Būselik, Nihāvend ve Sultānî Yegâh arasındaki Hicāz kullanımı farkı.

Bu ekleme, 20 Haziran güncellemesinden bağımsız yeni bir sürüm değil; o çalışmanın devamı ve açıklayıcı bir tamamlayıcısıdır. Kitap yaşayan bir çalışma olduğu için, metin içinde daha açık ifade edilmesi gereken meseleleri fark ettikçe gerekli düzeltme ve ilâveleri yapmaya devam edeceğiz.

• Erişim: Google Play Books üzerinden güncel sürümü indirebilirsiniz.

Linkler

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Video

Nazari Bey bu kez Segâh–Irâk hattındaki karışıklığı haberleştiriyor.
Benzerlik var; fakat özdeşlik yok. Çünkü mesele yalnızca karar perdesi değil; göçürme yapıldığında ortaya çıkan perdeler, üçüncü perdeden sonraki nağme imkânları ve seyir sahası da işin içinde.

Bu konunun daha geniş hâlini Makamlar ve Terkibler: Bir Nazariyat Podcastinde dinleyebilirsiniz.

Makamlar ve Terkîbler üzerindeki gözden geçirme çalışmalarında bugün şu başlıkları tamamladım:

• Çargâh’ın ikinci nevî

• Kûçek ve Vecd-i Hüseynî

• Bestenigâr

• Eski ve Yeni Sipihr

• Canfezā veya Sabā-Aşîrān

• Sabā-Zemzeme ve diğer Zemzeme terkîbleri

• Aşîrān-Zemzeme

• Sabā-yı Muharrik

Bu bölümlerde tarihî tarifler yeniden karşılaştırıldı; örnek eserlerle tariflerin ne ölçüde örtüştüğü gözden geçirildi. Özellikle Sabā, Kûçek, Hüseynî, Şehnāz, Hisār, Kürdî ve Aşîrān edālarının farklı terkîbler içindeki görevleri daha açık hâle getirildi.

Çalışmayı Sünbüle, Sünbüle-i Kadîm, Safā, Muhayyer-Sünbüle ve Muhayyer-Kürdî’nin ikinci nevî başlığında bıraktım.

• Erişim: Google Play Books üzerinden güncel sürümü indirebilirsiniz.

Linkler

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkîbler üzerindeki gözden geçirme çalışmalarına son iki günde Ferāhnâk, Revnâknümā, Evcārā, Muhālifek Segâh ve Sabā-Uşşāk terkîbleriyle devam ettim. Çalışmayı Çargâh’ın ikinci nevî başlığında bıraktım.

Bu bölümlerde tarihî tariflerle örnek eserleri yeniden karşılaştırarak terkîblerin başlangıç, merkez, genişleme ve karār özelliklerini daha açık hâle getirdim.

Özellikle:

• Ferāhnâk’ın Evc, eski Segâh ve Pencgâh-ı Asl ile ilişkisi,

• Revnâknümā ile Evcārā’nın seyir ve karār farkları,

• Evcārā, Hicāzkâr, Sūz-i Dil, Şedd-i Arabān ve birinci nevî Sūznâk’ın kıyası,

• Muhālifek Segâh’ın Evcārā ve Müsteār ile ilişkisi,

• Sabā-Uşşāk’ta Hūzî revîşinin belirleyici rolü

yeniden düzenlendi.

Bu çalışmalar, aynı perde düzenini kullanan makām ve terkîblerin yalnız dizi üzerinden açıklanamayacağını; asıl farkın seyir, merkez ve edāda ortaya çıktığını bir kez daha gösterdi.

• Erişim: Google Play Books üzerinden güncel sürümü indirebilirsiniz.

Linkler

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Bir Nazariyat Podcasti’nin bu bölümünde Segâh makāmı ele alınıyor.

Segâh, segâh perdesini merkez alan ve yine segâh perdesinde karār eden temel makāmlardan biridir. Bu bölümde Segâh makāmı; eski tarifler, Kantemiroğlu’nun kutb anlayışı, nazarî seyir ve lâhnî seyir ayrımı, evc/acem kullanımı, kürdî tamamlayıcı perdesi ve dik hisār/pest hüseynî meselesi bakımından değerlendiriliyor.

Bölümde ayrıca Segâh–Irāk ilişkisine kısa bir kapı açılıyor. Irāk, Segâh’ın yalnızca başka bir perdeye taşınmış hâli midir? Segâh ile Irāk arasındaki fark yalnızca karār perdesiyle mi açıklanabilir? Bu sorular, Irāk ve Aşîrān makāmlarının ele alınacağı sonraki bölümlere hazırlık olarak gündeme getiriliyor.

Bölümün ana cümlesi:
Segâh makāmında belirleyici olan, segâh perdesinin seyirde kutb yani merkez hâline gelmesidir.

Hazırlayan ve sunan: Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu

Kitap güncellemeleri, bölüm notları ve akademik duyurular:
akademik.emrahhatipoglu.com

Bize Buradan Eşlik Edin:

“Makamlar ve Terkibler” serisine aşağıdaki bağlantılardan abone olabilir, yeni bölümlerden anında haberdar olabilirsiniz:

• YouTube:

YouTube

• YouTube Music:

YouTube Music

• Spotify:

Spotify

• Apple Podcasts:

Apple

Gelenekli mûsikîmizin nazarî hakikatlerini sesten kalbe, kalpten arşive taşıma gayretine bu platformlar üzerinden de ortak olabilirsiniz.

Nazarî birikimin sesli süzgecinde buluşmak dileğiyle...

Makamlar ve Terkîbler kitabının gözden geçirilmesine devam edildi. Son iki günlük çalışmada Būselik-Aşîrān, Hūzî-Būselik, Büzürg, Deşt-i Erjen, Māhūr-ı Kebîr-i Kadîm, Māhūrek, Būselik ile karār veren terkîbler, Sūz-i Dil, Māhūr-Aşîrān, Gonca-i Ra’nâ, Dilâvîz, Pencgâh-ı Zāîd, Gülrūh, Dildār, Nāz, Pesendîde ve Nişābūrek bölümleri yeniden düzenlendi.

Bu bölümlerde özellikle şu konular açıklığa kavuşturuldu:

• Aynı terkîb adının farklı dönemlerde değişen perde ve seyir anlayışları,

• Māhūr ve evc perdelerinin tarihî kullanımı,

• Būselik ile karār veren terkîblerde görülen iki farklı seyir,

• Sūz-i Dil ile Şedd-i Arabān arasındaki farklar,

• Pencgâh-ı Zāîd, Pesendîde ve Nişābūrek’in Isfahān, Nişābūr ve Pencgâh-ı Asl ile ilişkileri,

• Tariflerle örnek eserlerin uyuşmadığı yerlerde ortaya çıkan farklı seyir anlayışları.

Bölümlerin “Terkîbin Kullandığı Perdeler ve Seyri”, kıyas ve “Kendinizi Sınayın” kısımları da yeniden gözden geçirildi.

Çalışmaya Ferāhnâk başlığında ara verildi. Bir sonraki çalışma bu bölümden devam edecektir.

• Erişim: Google Play Books üzerinden güncel sürümü indirebilirsiniz.

Linkler

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkîbler kitabının gözden geçirilmesine devam edildi. 11 Haziran 2026 tarihinden sonra özellikle Nihāvend, Arabān, Acem ve yegâh karārlı terkîbler çevresinde yer alan bazı bölümler yeniden ele alındı. Kaynak tarifleri örnek eserlerle karşılaştırıldı; merkez, seyir, edā ve karār ilişkileri daha açık hâle getirildi.

Bu çalışma kapsamında Neveser, Şedd-i Arabān, Dilküşā, Tarz-ı Cihān, Anberefşān, Sultānî Segâh, Hüzzām-ı Cedîd, Acem-Aşîrān, Ferāhfezā, Sultānî Yegâh ve Tarz-ı Cedîd bölümleri gözden geçirildi.

Neveser ve Şedd-i Arabān

Neveser’in temel seyri, nevā üzerinde Zengûle edāsı ve rāst perdesindeki Nikrîz karārı üzerinden yeniden açıklandı. Bazı kaynaklarda görülen Nihāvend benzerliğinin ise perde düzeninden çok seyir akışıyla ilgili olduğu vurgulandı.

Şedd-i Arabān bölümünde, terkîbin yalnızca Zengûle’nin yegâh üzerindeki şeddi olarak açıklanamayacağı belirtildi. Arabān edāsı, rāst üzerindeki Nihāvend inişi ve yegâh üzerindeki Hicāz karārı birlikte değerlendirildi. Bestekârların farklı Arabān anlayışlarının Şedd-i Arabān seyrini nasıl değiştirdiği ayrıca ele alındı.

Dilküşā, Hüzzām-ı Cedîd ve Sultānî Segâh

Dilküşā, Şedd-i Arabān seyrinin yegâha inmeden rāst perdesinde Nihāvend edāsıyla tamamlanan biçimi olarak açıklandı.

Hüzzām-ı Cedîd için Abdülbākî Dede ve Arel’in birbirinden farklı tarifleri karşılaştırıldı. Abdülbākî Dede’nin tarifinde yer alan Şedd-i Arabān–Nihāvend–Irāk hattı esas alınarak terkîbin Dilküşā ile ilişkisi belirginleştirildi.

Sultānî Segâh’ın ise Segâh ve gerektiğinde Müsteār edāsıyla başlayıp Nihāvend üzerinden Şedd-i Arabān karārına bağlanan seyri açıklandı.

Anberefşān ve Acem-Aşîrān

Anberefşān, karār bölümünde ırāk perdesinin kullanılıp kullanılmamasına göre iki nevî hâlinde düzenlendi. İkinci nevî Anberefşān ile Nihāvend-i Kebîr arasındaki benzerlik, Nihāvend edāsının farklı perde sahalarında gösterilmesi bakımından ele alındı.

Acem-Aşîrān’da ise karār perdesine göre iki nevî; ikinci nevî içinde de segâh ve kürdî perdelerinin kullanımına göre üç ayrı seyir anlayışı belirlendi. Bazı nota nüshalarında çargâh kalışlarında būselik perdesinin kullanılmasının Arel nazariyesinden kaynaklanan hatalı bir uygulama olduğu açıklandı.

Ferāhfezā ve Sultānî Yegâh

Ferāhfezā’nın Acem veya Acem-Aşîrān edāsıyla başlayıp yegâh üzerindeki Nihāvend edāsıyla karār verdiği belirtildi. Karār bölümünün Sultānî Yegâh veya Būselik adıyla açıklanmasının tarihî tariflerle uyuşmadığı gösterildi.

Sultānî Yegâh ise yalnızca yegâh üzerindeki Nihāvend’den ibaret görülmedi. Terkîbin nevā üzerindeki Nihāvend, dügâh üzerindeki birinci nevî Arabān ve yegâh üzerindeki Nihāvend edālarının birleşmesiyle meydana geldiği ortaya konuldu. Būselik, Nihāvend ve Sultānî Yegâh arasındaki farklar āgāz, merkez, seyir ve karār bakımından yeniden değerlendirildi.

Tarz-ı Cihān ve Tarz-ı Cedîd

Tarz-ı Cihān’ın Nihāvend ile başlayıp Şedd-i Arabān karār hattına bağlanan seyri açıklandı. Nevā üzerinde Hicāz edāsının belirginleştirilmesinin terkîbi Şedd-i Arabān’a yaklaştıracağına dikkat çekildi.

Tarz-ı Cedîd’de Hāşim Bey’in yegâh karārlı tarifi ile Arel ve Karadeniz’in acem-aşîrān karārlı tarifleri birbirinden ayrıldı. Örnek eserlerde görülen yaygın seyir; nevā üzerindeki Nihāvend veya Isfahān edāsının, yerindeki Nihāvend veya Neveser’e ve ardından Acem-Aşîrān karārına bağlanması şeklinde değerlendirildi.

Çalışmanın Geldiği Nokta

Gözden geçirme çalışmasına Būselik-Aşîrān (Birinci ve İkinci Nevî) veya Hūzî-Būselik başlığında ara verildi. Çalışma buradan devam edecektir.

Kitabın güncel hâlini takip eden okurların özellikle “Son Güncelleme” tarihine dikkat etmeleri gerekir. Burada özetlenen düzenlemeler, 11 Haziran 2026 güncellemesinden sonra yapılan çalışmaları kapsamaktadır.

• Erişim: Google Play Books üzerinden güncel sürümü indirebilirsiniz.

Linkler

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Not: Kitabın güncel hâlini takip eden okurların özellikle “Son Güncelleme” tarihine dikkat etmeleri gerekir. Burada özetlenen düzenlemeler, 11 Haziran 2026 güncellemesi kapsamında yapılmıştır.

Makamlar ve Terkîbler kitabının güncelleme çalışmasında bu hafta Hisār, Arabān ve Hüzzām çevresinde yer alan bazı makām ve terkîb başlıkları yeniden gözden geçirildi. Bu başlıklarda amaç, yalnız kaynak tariflerini aktarmak değil; tarifler, örnek eserler ve lâhnî seyir arasında daha açık bir ilişki kurmaktı.

Öncelikle Hisār ve Hisār ailesine bağlı terkîbler ele alındı. Hisār’ın yalnız hisār perdesini kullanan bir seyir olmadığı; hüseynî merkezinde kurulan, hisār perdesiyle kimliğini gösteren ve hüseynî üzerinde Zengûle edāsı duyuran bir terkîb olduğu yeniden vurgulandı. Eski tarif ve eserlerde karāra giderken hisār perdesi alınarak tam perdelerle dügâha inildiği, daha yeni eserlerde ise hisār perdesinin nevāya çevrilerek Necd-i Hüseynî tarzında karāra gidildiği belirtildi.

Bu çerçevede Hisār-Kürdî, Şehnāz-Kürdî, Vech-i Şehnāz / Hisār Vech-i Şehnāz ve Bend-i Hisār başlıkları da yeniden düzenlendi. Hisār-Kürdî ve Şehnāz-Kürdî’de karār hattının Kürdî’ye çevrilmesi; Vech-i Şehnāz’da Hisār edāsından Şehnāz edāsına yöneliş; Bend-i Hisār’da ise Hisār edāsının yegâh perdesinde Nihāvend edāsıyla tamamlanması öne çıkarıldı.

Ardından Arabān ve Karcığar başlıkları üzerinde duruldu. Arabān’ın birinci nevîsinin nevā üzerinde Hicāz edāsı göstermesi ve nevāda karār etmesi; ikinci nevîsinin ise yine nevā üzerinde Hicāz edāsını duyurduktan sonra tam perdelerle dügâha inerek karār vermesi şeklinde açıklanması tercih edildi. Bu bölümde “Uşşāk” adı özellikle kaldırıldı; bunun yerine tam perdelerle dügâh karār hattı vurgulandı.

Karcığar ise bugünkü hâline XIX. asırdan itibaren gelen bir terkîb olarak ele alındı. Abdülbākî Dede döneminde Arabān adıyla tarif edilen bazı seyirlerin daha sonra Karcığar adıyla anılmaya başladığı; buna rağmen Arabān ile Karcığar arasında seyir, merkez perde ve duygu bakımından bazı farklar bulunduğu belirtildi.

Bu çerçevede Bayātî-Arabān başlığı da yeniden düzenlendi. Bayātî-Arabān’da Arabān edāsının başlangıçta zorunlu olarak kullanıldığı, fakat klasik eserlerde gerdāniyye yerine muhayyer perdesinin öne çıktığı görüldü. Karāra varmadan önce acem ve hüseynî perdelerinin kullanılması sebebiyle Bayātî edāsının duyurulduğu ve terkîbin bu sebeple Bayātî-Arabān adını aldığı açıklandı.

Zevk u Tarāb, Şevk-i Cedîd veya Arabān-Kürdî başlığında ise bu üç adın aynı seyir ailesi içinde değerlendirilebileceği sonucuna varıldı. Bu terkîb, Arabān edāsının Kürdî veya Nihāvend karār hattına bağlanmasıyla açıklanmıştır. Karadeniz’in Zevk u Tarāb ve Şevk-i Cedîd’i ayrı düşünmesinin, Arabān seyri içinde Nikrîz/Neveser renginin kullanılıp kullanılmamasıyla ilgili olduğu belirtildi.

Son olarak Hüzzām veya Hüzzām-ı Rūmî, Hüzzām-ı Kadîm, Nāzenîn, Rūhefzā / Hüzzām-Aşîrān ve Sultānî Hüzzām başlıkları ele alındı. Hüzzām’ın asıl adının Hüzzām-ı Rūmî olduğu; Hüzzām-ı Kadîm’in ise uzzâl/hicāz perdesinde karār eden eski bir seyir anlayışını temsil ettiği gösterildi. Abdülbākî Dede’nin “Hicāz-ı Kudemā” ifadesi merkeze alınarak Hüzzām’da kullanılan hisār/dik bayātî perdesinin sıradan Hicāz kullanımından daha dik ve terkîbe mahsus bir perde alanı oluşturduğu vurgulandı.

Nāzenîn, Hüzzām edāsının dügâh perdesinde Aşîrān edāsıyla karār vermesi; Rūhefzā ise bu seyrin aşîrān perdesinde tamamlanması şeklinde açıklandı. Sultānî Hüzzām ise Hüzzām seyri içinde Aşîrān edāsının gösterilip tekrar Hüzzām karārına dönülmesi olarak değerlendirildi.

Bu düzenlemelerle birlikte Hisār, Arabān ve Hüzzām çevresindeki terkîbler yalnız perde listeleriyle değil; merkez perde, karār hattı, edā ilişkileri ve tarihî adlandırma değişiklikleri bakımından daha açık bir çerçeveye oturtulmuş oldu.

• Erişim: Google Play Books üzerinden güncel sürümü indirebilirsiniz.

Linkler

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkîbler kitabının “Başlamadan Önce” bölümü üzerinde kapsamlı bir güncelleme çalışması yapıldı. Bu bölüm, kitabın bütün makām ve terkîb incelemelerine zemin hazırladığı için yalnızca giriş mahiyetinde değil, aynı zamanda kitabın nazarî yöntemini açıklayan temel kısım olarak yeniden ele alındı.

Bu güncellemede öncelikle perde, aralık, nîm perde, seyir, nağme, revîş ve edā kavramları yeniden gözden geçirildi. Gelenekli sistemde tam ve nîm perdelerin ne şekilde anlaşılması gerektiği, nîm perdelerin sabit frekanslar olarak değil, seyir ve nağme içinde anlam kazanan perde alanları olarak değerlendirilmesi gerektiği vurgulandı.

Ayrıca Arel-Ezgi sistemindeki ana dizi meselesi ayrıntılı biçimde yeniden düzenlendi. Do majör gamının Çargâh dizisi adıyla tabiî dizi kabul edilmesi, gelenekli sistemde tabiî perde sayılan ırāk, segâh ve evc perdelerinin Arel-Ezgi sisteminde değiştirici işaretli sesler hâline gelmesi bakımından ele alındı. Bu tercih, yalnız notasyon kolaylığı açısından değil, gelenekli perde anlayışının temsili bakımından da tartışıldı.

Bunun yanında Türk mūsikîsinde perdelerin porte üzerinde gösterilmesi, Mansūr yazım ve Bolāhenk icrā meselesi yeniden açıklandı. Yazılan ses ile duyulan ses arasındaki āhenk farkının, Türk mūsikîsi notasını yalnız Batı notasındaki mutlak ses karşılıklarıyla değil, āhenk ve perde ilişkisi içinde okumayı gerektirdiği belirtildi.

Kitapta kullanılan nota sistemi de ayrıca düzenlendi. Oklu değiştirici işaretlerin sabit koma değerlerini göstermek için değil, perdenin makām içindeki yönünü, işlevini ve seyirdeki konumunu belirtmek amacıyla kullanıldığı açıklandı. Bu bağlamda Gould Arrows olarak bilinen entegre ok işaretleriyle ilgili açıklama metni de sadeleştirildi.

Güncellemenin en önemli kısımlarından biri makām ve terkîb kavramlarının yeniden ele alınması oldu. Kantemiroğlu ve Abdülbākî Dede’nin eski nazariye kitaplarına yönelttikleri eleştirilerden hareketle, makāmın yalnız dizi değil; kendine has nağmesi olan, bütünlük teşkil eden, başka kısımlara bölünemeyen ve az sayıda perdeyle kendi kimliğini gösterebilen hususi bir lâhin olduğu vurgulandı. Terkîb ise bir veya birden fazla makāmın yahut terkîbin kendi yerinde veya başka bir perde sahasında görünmesi, farklı bir karār yerine yönelmesi, başka bir edā ile birleşmesi veya seyre eklenen hususi nağme ve perdelerle yeni bir bütünlük kazanması sonucunda ortaya çıkan mürekkeb lâhin olarak tarif edildi.

Makām ve terkîb tespitinde kullanılacak ölçütler de yeniden düzenlendi. Bir ezginin yalnız donanımına, dizisine veya kullandığı perdelere bakılarak tespit yapılamayacağı; āgāz, kutb/merkez, karār, kullanılan tam ve nîm perdeler, seyirde öne çıkan edālar, eserin dönemi ve kaynak tariflerinin birlikte değerlendirilmesi gerektiği belirtildi.

Son olarak kitapta takip edilen makām ve terkîb sınıflaması açıklandı. Abdülbākî Dede’nin makāmı asıl, diğerlerini tali sayan anlayışından hareketle, bu çalışmada makām ve terkîblerin iki ana sınıf altında ele alındığı; ancak bu sınıflamanın mutlak ve değişmez bir hüküm değil, mevcut kaynaklar, örnek eserler ve bu çalışmanın nazarî ölçütleri doğrultusunda yapılmış bir tasnif olduğu ifade edildi.

Bu güncellemelerle “Başlamadan Önce” bölümü, kitabın yalnız giriş kısmı olmaktan çıkarak, makām ve terkîb incelemelerinde kullanılacak temel kavramları ve yöntemi açıklayan daha güçlü bir nazarî çerçeve hâline getirildi.

• Erişim: Google Play Books üzerinden güncel sürümü indirebilirsiniz.

Linkler

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Bir Nazariyat Podcastinin beşinci bölümünde Hüseynî makāmı ele alınıyor.

Hüseynî, Uşşāk ve Nevā ile aynı perde ailesi içinde düşünülebilir. Çünkü kullanılan perdeler aynıdır ve karār yine dügâh perdesindedir. Fakat Hüseynî’yi asıl tanıtan nokta, karārından ve kullandığı perdelerden çok, seyrin hüseynî perdesi etrafında kurulmasıdır.

Bu bölümde Hüseynî makāmı; eski tarifler, örnek eserlerdeki kullanımlar, hüseynî perdesinin merkez oluşu, nazarî seyir ve lâhnî seyir ayrımı bakımından değerlendiriliyor. Nazarî seyirde tam perdelerle kurulan hüseynî merkezli yapı, lâhnî seyirde acem ve evc perdeleriyle renklenir. Bazı örneklerde hicāz perdesi duyulabilir; fakat bu renk, makāmın ana şartı değildir.

Bölümün sonunda Uşşāk, Nevā ve Hüseynî arasındaki fark da kısaca ele alınıyor:
Uşşāk’ta merkez dügâh, Nevā’da merkez nevā, Hüseynî’de merkez hüseynîdir.

Hazırlayan ve sunan: Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu

Bu podcast, zaman içinde güncellenen Makamlar ve Terkibler kitabındaki nazarî yaklaşımı dinleyiciye ulaştırmak amacıyla hazırlanmıştır. Kitap güncellemeleri ve bölüm notları için:
akademik.emrahhatipoglu.com

Bize Buradan Eşlik Edin:

“Makamlar ve Terkibler” serisine aşağıdaki bağlantılardan abone olabilir, yeni bölümlerden anında haberdar olabilirsiniz:

• YouTube:

YouTube

• YouTube Music:

YouTube Music

• Spotify:

Spotify

• Apple Podcasts:

Apple

Gelenekli mûsikîmizin nazarî hakikatlerini sesten kalbe, kalpten arşive taşıma gayretine bu platformlar üzerinden de ortak olabilirsiniz.

Nazarî birikimin sesli süzgecinde buluşmak dileğiyle...

Makamlar ve Terkîbler kitabının Terkîbler bölümündeki düzenleme çalışmasına bugün Kürdî karārlı terkîbler ve Hicāz ailesi etrafındaki başlıklarla devam ettim. Çalışmayı şimdilik Şeref-i Hamîdî veya Şerefnümā başlığında bıraktım.

Bugünkü çalışmada şu başlıklar gözden geçirildi:

Nevā-Kürdî, Gerdāniyye-Kürdî, Hüseynî-Kürdî, Muhayyer-Kürdî birinci nevî, Acem-Kürdî, Kürdî-Aşîrān veya Aşîrān-Kürdî, Hicāz-ı Rūmî, Uzzâl ve Necd-i Uzzâl, Nühüft-i Kadîm ve Muhayyer-Hicāz, Evc-Horāsān/Evc-i Muhālif/Muhālifek, Hümāyūn ve Niyāz, Zengûle, Hicāzeyn ve Aşîrānek, Şehnāz.

Bu güncellemede özellikle birbirine yakın seyirlerin yalnız karār perdesi veya perde dizisi üzerinden değil; āgāz, merkez, karār, edā, nîm perde kullanımı ve örnek eserlerdeki lahnî seyir bakımından ayrılmasına dikkat edildi.

Kürdî karārlı terkîbler bölümünde, Nevā-Kürdî, Gerdāniyye-Kürdî, Hüseynî-Kürdî, Muhayyer-Kürdî ve Acem-Kürdî başlıkları yeniden düzenlendi. Bu başlıkların ortak tarafı, farklı makām veya terkîb sahalarından başlayıp Kürdî sesleriyle karāra varmalarıdır. Ancak her birinin başlangıç ve merkez sahası farklıdır. Bu sebeple bu yapıları yalnızca “Kürdî karār” üzerinden değerlendirmek yeterli görülmedi.

Muhayyer-Kürdî birinci nevî için üç farklı seyir anlayışı açıklandı: Muhayyer ile başlayıp Kürdî karāra yönelen seyir, muhayyer üzerinde Kürdî edāsı kuran inici seyir ve bu iki anlayışın birlikte kullanıldığı örnekler. Ayrıca Kürdî karārlı bazı örneklerde karārdan önce Nihāvend edāsının belirgin biçimde duyurulması sebebiyle, bu tür karārların Şevkengîz tarzıyla açıklanabileceği belirtildi.

Kürdî-Aşîrān veya Aşîrān-Kürdî bölümünde, Kürdî edāsının yalnız dügâh çevresinde değil, aşîrān karār sahasında da kurulabildiği vurgulandı. Seyyid Mehmed Emin’deki Kürdî-Aşîrān ve Artin’deki Aşîrān-Kürdî adlarının aynı seyir çevresine işaret ettiği değerlendirildi.

Hicāz-ı Rūmî bölümünde, bu terkîbin Hicāz makāmı seyrine nîm hisār/bayātî perdesinin katılmasıyla oluştuğu tekrar ele alındı. Bu kullanımın doğrudan Arabān geçkisi olarak anlaşılmaması gerektiği belirtildi. Ayrıca Hicāzkâr terkîbinde de nevā ve rāst perdeleri üzerinde Hicāz-ı Rūmî nağmesinin duyurulabildiği ifade edildi.

Uzzâl bölümünde, terkîbin Hicāz’dan ayrılan esas yönünün hüseynî perdesini merkez alması olduğu vurgulandı. Bazı örneklerde evc yerine acem perdesinin sürekli ve belirgin biçimde kullanılması sebebiyle bu kullanım için Necd-i Uzzâladı tercih edildi. Bu adlandırmanın tarihî kaynaklarda müstakil bir terkîb adı olarak geçmediği; Necd-i Hüseynî mantığından hareketle, örnek eserlerde karşılaşılan özel seyir anlayışını açıklamak için kullanıldığı belirtildi.

Nühüft-i Kadîm ve Muhayyer-Hicāz bölümünde, Nühüft-i Kadîm’in muhayyer sahasından başlayıp Uzzâl tavrına yönelen yapısı açıklandı. Muhayyer-Hicāz ise tarihî nazariye kitaplarında müstakil bir ad olarak geçmemekle birlikte, muhayyer merkezli başlayıp Nühüft-i Kadîm’den farklı olarak hüseynî merkezli Uzzâl tavrını kurmadan Hicāz karārına yönelen lahnî seyirleri açıklamak için değerlendirildi.

Evc-Horāsān, Evc-i Muhālif ve Muhālifek başlığında, evc başlangıçlı Hicāz/Uzzâl çevresi yeniden düzenlendi. Evc-Horāsān ve Evc-i Muhālif, evc merkezli başlayıp Hicāz karārına yönelen yapılar olarak ele alındı. Muhālifek ise Abdülbākî Dede tarifine göre evcden başlayıp segâhda meks eden ve Uzzâl ile karār veren bir terkîb olarak açıklandı.

Hümāyūn ve Niyāz bölümünde, Hümāyūn’un Isfahān edāsı ile Hicāz karār tavrının birleşmesinden oluştuğu vurgulandı. Arel-Ezgi nazariyesinde geçen “nevā üzerinde Būselik beşlisi” açıklaması yeniden değerlendirildi; burada Būselik’ten ziyade Isfahān veya nevā üzerinde Nihāvend anlayışının daha doğru bir açıklama sunduğu belirtildi. Niyāz ise Hicāz ile başlayıp Isfahān ile karār veren ters yönlü bir yapı olarak değerlendirildi.

Zengûle bölümü Şehnāz’dan önceye alındı. Çünkü Şehnāz’ın açıklanmasında Zengûle ile kurulan ilişki önemli bir zemin oluşturuyor. Zengûle’de yalnızca zengûle perdesinin kullanılması değil, zengûle-dügâh ilişkisinin ve aşîrān sahasında Hicāz/Uzzâl renklerinin belirginleşmesi esas alındı.

Hicāzeyn ve Aşîrānek bölümünde, Hicāzeyn’in iki Hicāz sahasının birlikte düşünülmesiyle oluştuğu açıklandı. Aşîrānek ise Hicāz makāmının aşîrān perdesine göçürülmüş hâli olarak değerlendirildi. Bu ayrım, Hicāzeyn ile Aşîrānek’in karıştırılmaması bakımından önemli görüldü.

Şehnāz bölümünde, terkîbin Zengûle ve Hümāyūn ile ilişkisi yeniden ele alındı. Şehnāz’da muhayyer perdesi üzerinde görülen yapının yalnızca Būselik beşlisi olarak açıklanmaması gerektiği; burada hüseynî üzerinde Hicāz/Hümāyūn/Arabān edāsının daha belirleyici olduğu ifade edildi.

Günün sonunda Hicāz ailesine mensup makām ve terkîbler için genel bir kıyas bölümü de yeniden yazıldı. Bu kıyasta Hicāz, Hicāz-ı Rūmî, Uzzâl, Necd-i Uzzâl, Nühüft-i Kadîm, Muhayyer-Hicāz, Hümāyūn, Zengûle, Hicāzeyn, Aşîrānek ve Şehnāz aynı çerçevede değerlendirildi. Amaç, bu yapıların yalnızca aynı perde dizisinin farklı adları olmadığını; Hicāz edāsının farklı merkezlerde, farklı başlangıç sahalarında, farklı nîm perde kullanımlarıyla ve farklı karār tavırlarıyla ortaya çıkan görünümleri olduğunu göstermekti.

Bugünkü çalışmayı Şeref-i Hamîdî veya Şerefnümā başlığında bıraktım. Bundan sonraki düzenlemeye buradan devam edeceğim.

Bu güncellemelerin temel amacı, kitabın nazarî yapısını daha açık ve tutarlı hâle getirmek; tariflerle örnek eserler arasındaki ilişkiyi daha iyi göstermek ve birbirine yakın seyirleri yalnız dizi mantığıyla değil, seyir, merkez, edā ve karār ilişkisi üzerinden değerlendirmektir.

Faydalı olması dileğiyle.

Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu

• Erişim: Google Play Books üzerinden güncel sürümü indirebilirsiniz.

Linkler

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkîbler kitabının Terkîbler bölümündeki düzenleme çalışmasına bugün Yegâh veya Lâlerūh başlığından devam ettim. Çalışmayı şimdilik Şevkengîz başlığında bıraktım.

Bugünkü çalışmada şu başlıklar gözden geçirildi:

Yegâh veya Lâlerūh, Nühüft veya Nevā-Aşîrān, Rāhatfezā birinci nevî, Nihāvend-i Cedîd ve Evc-Nihāvend, Şevkengîz.

Bu düzenlemelerde özellikle birbirine yakın seyirlerin yalnız karār perdesi veya perde dizisi üzerinden değil; āgāz, merkez, karār, edā, nîm perde kullanımı ve örnek eserlerdeki lahnî seyir bakımından ayrılması hedeflendi.

Bu güncellemelerin temel amacı, kitabın nazarî yapısını daha açık, daha tutarlı ve daha kullanışlı hâle getirmek. Özellikle birbirine benzeyen seyirleri yalnız isim veya dizi üzerinden değil; nazarî tarif, örnek eser, lahnî seyir, merkez-karār ilişkisi ve perde kullanımı üzerinden yeniden değerlendirmek gerekiyor.

Faydalı olması dileğiyle.

Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu

• Erişim: Google Play Books üzerinden güncel sürümü indirebilirsiniz.

Linkler

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Video

Rast ve Uşşak dosyalarının ardından bu kez Nevâ makamı merkezde. Nevâ perdesinin ağırlığı, Uşşak ile yapılan kıyaslama, acem-evc genişlemesi ve Hicaz renginin zaman zaman kattığı özel etki; bu kısa haberde esprili bir dille ele alınıyor.

Kısa haber formatında değindiğimiz konuların daha geniş hâlini “Makamlar ve Terkibler: Bir Nazariyat Podcasti”nde dinleyebilirsiniz.

Bu video mizah ve eğitim amaçlı kurgulu bir haber formatıdır. “Nazari Bey” karakteri tamamen kurgudur; gerçek kişi ve kurumlarla benzerlik tesadüfidir.

Bu videodaki teknik arka plan, Makamlar ve Terkibler kitabındaki güncel nazarî yaklaşımla ilişkilidir. Güncellemeler ve bölüm notları için:
akademik.emrahhatipoglu.com

Makamlar ve Terkîbler kitabının Terkîbler bölümündeki düzenleme çalışmasına bugün Isfahān ailesi ve ona yakın seyirler üzerinden devam ettim.

Bugünkü çalışmada şu başlıklar gözden geçirildi:

Isfahān ikinci nevî ve Isfahānek-i Cedîd, Beste-Isfahān/Horāsānek/Necd-i Horāsānî, Sultānî Irāk, Sultānî Isfahān, Isfahān birinci nevî ve Isfahānek birinci-ikinci nevî, Müsteār, Rū-yı Irāk veya Muhālifek Irāk.

Ayrıca daha önce düzenlenen Gül‘izār bölümüne de ek yapılmasına karar verildi. Muhayyer perdesini daha belirgin merkez alarak başlayıp Gül‘izār edāsıyla tamamlanan örnekler sebebiyle başlık Gül‘izār ve Muhayyer-Gül‘izār şeklinde yeniden değerlendirildi. Muhayyer-Gül‘izār adının kaynaklarda bağımsız bir tarif olarak bulunmadığı; örnek eserlerde karşılaşılan seyir özelliklerini daha açık göstermek amacıyla tarafımdan tercih edildiği belirtilecek.

Bugünkü düzenlemede öne çıkan bazı noktalar şunlar oldu:

Isfahān ikinci nevî ve Isfahānek-i Cedîd bölümünde, iki yapının yalnız ortak perde düzeni üzerinden aynı kabul edilemeyeceği vurgulandı. Isfahān ikinci nevînin nevā merkezli seyri; hicāz/nîm hicāz, acem ve çargâh ilişkisiyle açıklandı. Isfahānek-i Cedîd’in ise hicāz-nevā başlangıcından sonra tîz sahaya daha belirgin yönelmesi, hüseynî-acem-gerdāniyye-muhayyer sahasında genişlemesi ve nevā üzerinde Nihāvend edāsını daha kuvvetli duyurması sebebiyle Isfahān’dan ayrıldığı ifade edildi.

Bu bölümde ayrıca Isfahān içinde Nişābūr makāmı kullanılıp kullanılmadığı meselesi ayrıntılı biçimde ele alındı. Burada yalnız perde adlarının değil, perdelerin diklik-pestlik durumlarının da belirleyici olduğu vurgulandı. Nişābūr’da hicāz ve būselikin biraz diki olan nişābūr perdesi öne çıkarken; Isfahān’da özellikle dügâha inişlerde pest hicāz/nîm hicāz ve būselik perdelerinin kullanıldığı belirtildi. Bu sebeple Isfahān’daki kısa inişlerin doğrudan Nişābūr geçkisi sayılmaması gerektiği açıklandı.

Beste-Isfahān, Horāsānek ve Necd-i Horāsānî başlığında, Beste-Isfahān’ın temel yapısının Isfahān seyrinden sonra Irāk karār vermek olduğu açıklandı. Artin’de Beste-Isfahān adı bulunmasa da Horāsānek ve Necd-i Horāsānî tariflerinin bu seyir ailesine yakın durduğu belirtildi. Horāsānek’in dügâh üzerindeki Rāst edāsını daha belirgin duyurduğu; Necd-i Horāsānî’nin ise tîz sahaya daha fazla yöneldiği ve acem yerine evc perdesini öne çıkardığı ifade edildi.

Tanbūrî Cemil Bey’in Beste-Isfahān için verdiği Bestenigâr üslûbu ifadesi de yeniden değerlendirildi. Burada kastedilenin ırāk perdesinde karār eden Irāk makāmı anlayışı olduğu; diğer nazariyecilerin aynı karār sahasını daha çok Irāk makāmı üzerinden açıkladıkları belirtildi.

Sultānî Irāk bölümünde, terkîbin Isfahān veya Nevā üslûbuyla başlayıp Irāk sahasına yöneldiği ve sonunda dügâhda karār verdiği açıklandı. Karadeniz’in terkîbi Isfahān ve Yegâh birleşimi olarak açıklamasına rağmen, örnek eserlerde Yegâh’tan ziyade Irāk edāsının belirgin olduğu görüldü. Bu sebeple Sultānî Irāk, Isfahān-Nevā başlangıcından sonra Irāk edāsını duyurup dügâhda karār veren bir terkîb olarak değerlendirildi.

Sultānî Isfahān bölümünde, Ahmet Hatipoğlu tarafından icad edilen bu terkîbin yapısı kısaca tanımlandı. Terkîbin Isfahān anlayışıyla başlayıp dügâha geldikten sonra yegâh perdesi üzerinde Nihāvend edāsına yöneldiği ve yegâhda karār verdiği ifade edildi.

Isfahān birinci nevî ve Isfahānek başlığında, Isfahān’ın iki nevîye ayrılma sebebi yeniden düzenlendi. Isfahān birinci nevînin, ikinci nevîden farklı olarak karāra Sabā sesleriyle gitmesi esas alındı. Isfahānek konusunda ise üç farklı kullanımın birbirine karıştırılmaması gerektiği belirtildi: Kantemiroğlu ve Abdülbākî Dede’de Isfahān-Aşîrān sayılabilecek eski Isfahānek; Artin’de hüseynî üzerinde Isfahān edāsı gösterildikten sonra Sabā ile karār veren farklı Isfahānek; repertuvarda ise çoğu zaman Isfahān seyrinden sonra Sabā edāsıyla karāra giden örnekler.

Müsteār bölümünde, terkîbin Segâh sahasında hicāz/nîm hicāz ve kürdî/dik kürdî perdelerinin belirgin kullanımıyla oluştuğu açıklandı. Artin’de Müsteār ve Müsteār-ı Rūmî adlarıyla verilen tariflerin dügâh kararlı olması sebebiyle, bugünkü segâh kararlı Müsteār anlayışıyla doğrudan örtüşmediği belirtildi. Artin’de bugünkü Müsteār’a daha çok yaklaşan tarifin Karcığar başlığı altında bulunduğu vurgulandı.

Rū-yı Irāk veya Muhālifek Irāk bölümünde, terkîbin nazarî özünün Segâh başlayıp Irāk karār vermek olduğu belirtildi. Bununla birlikte örnek eserlerde başlangıçta Müsteār edāsının da belirginleşebildiği görüldü. Bu sebeple Rū-yı Irāk’ın yalnızca Segâh’ın Irāk karār eden hâli olarak değil, bazı örneklerde Müsteār başlangıcıyla Irāk karārının birleştiği bir seyir olarak da değerlendirilebileceği ifade edildi. Karadeniz’in bu tür kullanımları Revnâknümā’ya yaklaştıran yorumu da karār farkı üzerinden yeniden ele alındı.

Bugünkü çalışmada ayrıca kitabın sonuna eklenecek Kitapta Geçen Bazı Terimler bölümü üzerinde de duruldu. Sözlüğe nazarî seyir ve lahnî seyir maddeleri eklendi. Terimlerin kitabın kendi kullanım bağlamına göre kısa ve işlevsel biçimde açıklanması tercih edildi.

Bugünkü düzenlemeyi Yegâh terkîbi başlığında bıraktım. Bundan sonraki çalışmada buradan devam edeceğim.

Bu güncellemelerin temel amacı, birbirine yakın seyirleri yalnız perde dizisi üzerinden değil; āgāz, merkez, karār, edā ve nîm perde kullanımı bakımından daha açık biçimde ayırmak. Böylece hem tarihî tarifler hem de örnek eserler arasındaki ilişki daha anlaşılır hâle geliyor.

Faydalı olması dileğiyle.

Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu

• Erişim: Google Play Books üzerinden güncel sürümü indirebilirsiniz.

Linkler

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar