Makamlar ve Terkîbler kitabının Terkîbler bölümündeki düzenleme çalışmasına bugün Kürdî karārlı terkîbler ve Hicāz ailesi etrafındaki başlıklarla devam ettim. Çalışmayı şimdilik Şeref-i Hamîdî veya Şerefnümā başlığında bıraktım.

Bugünkü çalışmada şu başlıklar gözden geçirildi:

Nevā-Kürdî, Gerdāniyye-Kürdî, Hüseynî-Kürdî, Muhayyer-Kürdî birinci nevî, Acem-Kürdî, Kürdî-Aşîrān veya Aşîrān-Kürdî, Hicāz-ı Rūmî, Uzzâl ve Necd-i Uzzâl, Nühüft-i Kadîm ve Muhayyer-Hicāz, Evc-Horāsān/Evc-i Muhālif/Muhālifek, Hümāyūn ve Niyāz, Zengûle, Hicāzeyn ve Aşîrānek, Şehnāz.

Bu güncellemede özellikle birbirine yakın seyirlerin yalnız karār perdesi veya perde dizisi üzerinden değil; āgāz, merkez, karār, edā, nîm perde kullanımı ve örnek eserlerdeki lahnî seyir bakımından ayrılmasına dikkat edildi.

Kürdî karārlı terkîbler bölümünde, Nevā-Kürdî, Gerdāniyye-Kürdî, Hüseynî-Kürdî, Muhayyer-Kürdî ve Acem-Kürdî başlıkları yeniden düzenlendi. Bu başlıkların ortak tarafı, farklı makām veya terkîb sahalarından başlayıp Kürdî sesleriyle karāra varmalarıdır. Ancak her birinin başlangıç ve merkez sahası farklıdır. Bu sebeple bu yapıları yalnızca “Kürdî karār” üzerinden değerlendirmek yeterli görülmedi.

Muhayyer-Kürdî birinci nevî için üç farklı seyir anlayışı açıklandı: Muhayyer ile başlayıp Kürdî karāra yönelen seyir, muhayyer üzerinde Kürdî edāsı kuran inici seyir ve bu iki anlayışın birlikte kullanıldığı örnekler. Ayrıca Kürdî karārlı bazı örneklerde karārdan önce Nihāvend edāsının belirgin biçimde duyurulması sebebiyle, bu tür karārların Şevkengîz tarzıyla açıklanabileceği belirtildi.

Kürdî-Aşîrān veya Aşîrān-Kürdî bölümünde, Kürdî edāsının yalnız dügâh çevresinde değil, aşîrān karār sahasında da kurulabildiği vurgulandı. Seyyid Mehmed Emin’deki Kürdî-Aşîrān ve Artin’deki Aşîrān-Kürdî adlarının aynı seyir çevresine işaret ettiği değerlendirildi.

Hicāz-ı Rūmî bölümünde, bu terkîbin Hicāz makāmı seyrine nîm hisār/bayātî perdesinin katılmasıyla oluştuğu tekrar ele alındı. Bu kullanımın doğrudan Arabān geçkisi olarak anlaşılmaması gerektiği belirtildi. Ayrıca Hicāzkâr terkîbinde de nevā ve rāst perdeleri üzerinde Hicāz-ı Rūmî nağmesinin duyurulabildiği ifade edildi.

Uzzâl bölümünde, terkîbin Hicāz’dan ayrılan esas yönünün hüseynî perdesini merkez alması olduğu vurgulandı. Bazı örneklerde evc yerine acem perdesinin sürekli ve belirgin biçimde kullanılması sebebiyle bu kullanım için Necd-i Uzzâladı tercih edildi. Bu adlandırmanın tarihî kaynaklarda müstakil bir terkîb adı olarak geçmediği; Necd-i Hüseynî mantığından hareketle, örnek eserlerde karşılaşılan özel seyir anlayışını açıklamak için kullanıldığı belirtildi.

Nühüft-i Kadîm ve Muhayyer-Hicāz bölümünde, Nühüft-i Kadîm’in muhayyer sahasından başlayıp Uzzâl tavrına yönelen yapısı açıklandı. Muhayyer-Hicāz ise tarihî nazariye kitaplarında müstakil bir ad olarak geçmemekle birlikte, muhayyer merkezli başlayıp Nühüft-i Kadîm’den farklı olarak hüseynî merkezli Uzzâl tavrını kurmadan Hicāz karārına yönelen lahnî seyirleri açıklamak için değerlendirildi.

Evc-Horāsān, Evc-i Muhālif ve Muhālifek başlığında, evc başlangıçlı Hicāz/Uzzâl çevresi yeniden düzenlendi. Evc-Horāsān ve Evc-i Muhālif, evc merkezli başlayıp Hicāz karārına yönelen yapılar olarak ele alındı. Muhālifek ise Abdülbākî Dede tarifine göre evcden başlayıp segâhda meks eden ve Uzzâl ile karār veren bir terkîb olarak açıklandı.

Hümāyūn ve Niyāz bölümünde, Hümāyūn’un Isfahān edāsı ile Hicāz karār tavrının birleşmesinden oluştuğu vurgulandı. Arel-Ezgi nazariyesinde geçen “nevā üzerinde Būselik beşlisi” açıklaması yeniden değerlendirildi; burada Būselik’ten ziyade Isfahān veya nevā üzerinde Nihāvend anlayışının daha doğru bir açıklama sunduğu belirtildi. Niyāz ise Hicāz ile başlayıp Isfahān ile karār veren ters yönlü bir yapı olarak değerlendirildi.

Zengûle bölümü Şehnāz’dan önceye alındı. Çünkü Şehnāz’ın açıklanmasında Zengûle ile kurulan ilişki önemli bir zemin oluşturuyor. Zengûle’de yalnızca zengûle perdesinin kullanılması değil, zengûle-dügâh ilişkisinin ve aşîrān sahasında Hicāz/Uzzâl renklerinin belirginleşmesi esas alındı.

Hicāzeyn ve Aşîrānek bölümünde, Hicāzeyn’in iki Hicāz sahasının birlikte düşünülmesiyle oluştuğu açıklandı. Aşîrānek ise Hicāz makāmının aşîrān perdesine göçürülmüş hâli olarak değerlendirildi. Bu ayrım, Hicāzeyn ile Aşîrānek’in karıştırılmaması bakımından önemli görüldü.

Şehnāz bölümünde, terkîbin Zengûle ve Hümāyūn ile ilişkisi yeniden ele alındı. Şehnāz’da muhayyer perdesi üzerinde görülen yapının yalnızca Būselik beşlisi olarak açıklanmaması gerektiği; burada hüseynî üzerinde Hicāz/Hümāyūn/Arabān edāsının daha belirleyici olduğu ifade edildi.

Günün sonunda Hicāz ailesine mensup makām ve terkîbler için genel bir kıyas bölümü de yeniden yazıldı. Bu kıyasta Hicāz, Hicāz-ı Rūmî, Uzzâl, Necd-i Uzzâl, Nühüft-i Kadîm, Muhayyer-Hicāz, Hümāyūn, Zengûle, Hicāzeyn, Aşîrānek ve Şehnāz aynı çerçevede değerlendirildi. Amaç, bu yapıların yalnızca aynı perde dizisinin farklı adları olmadığını; Hicāz edāsının farklı merkezlerde, farklı başlangıç sahalarında, farklı nîm perde kullanımlarıyla ve farklı karār tavırlarıyla ortaya çıkan görünümleri olduğunu göstermekti.

Bugünkü çalışmayı Şeref-i Hamîdî veya Şerefnümā başlığında bıraktım. Bundan sonraki düzenlemeye buradan devam edeceğim.

Bu güncellemelerin temel amacı, kitabın nazarî yapısını daha açık ve tutarlı hâle getirmek; tariflerle örnek eserler arasındaki ilişkiyi daha iyi göstermek ve birbirine yakın seyirleri yalnız dizi mantığıyla değil, seyir, merkez, edā ve karār ilişkisi üzerinden değerlendirmektir.

Faydalı olması dileğiyle.

Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu

• Erişim: Google Play Books üzerinden güncel sürümü indirebilirsiniz.

Linkler

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkîbler kitabının Terkîbler bölümündeki düzenleme çalışmasına bugün Yegâh veya Lâlerūh başlığından devam ettim. Çalışmayı şimdilik Şevkengîz başlığında bıraktım.

Bugünkü çalışmada şu başlıklar gözden geçirildi:

Yegâh veya Lâlerūh, Nühüft veya Nevā-Aşîrān, Rāhatfezā birinci nevî, Nihāvend-i Cedîd ve Evc-Nihāvend, Şevkengîz.

Bu düzenlemelerde özellikle birbirine yakın seyirlerin yalnız karār perdesi veya perde dizisi üzerinden değil; āgāz, merkez, karār, edā, nîm perde kullanımı ve örnek eserlerdeki lahnî seyir bakımından ayrılması hedeflendi.

Bu güncellemelerin temel amacı, kitabın nazarî yapısını daha açık, daha tutarlı ve daha kullanışlı hâle getirmek. Özellikle birbirine benzeyen seyirleri yalnız isim veya dizi üzerinden değil; nazarî tarif, örnek eser, lahnî seyir, merkez-karār ilişkisi ve perde kullanımı üzerinden yeniden değerlendirmek gerekiyor.

Faydalı olması dileğiyle.

Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu

• Erişim: Google Play Books üzerinden güncel sürümü indirebilirsiniz.

Linkler

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Video

Rast ve Uşşak dosyalarının ardından bu kez Nevâ makamı merkezde. Nevâ perdesinin ağırlığı, Uşşak ile yapılan kıyaslama, acem-evc genişlemesi ve Hicaz renginin zaman zaman kattığı özel etki; bu kısa haberde esprili bir dille ele alınıyor.

Kısa haber formatında değindiğimiz konuların daha geniş hâlini “Makamlar ve Terkibler: Bir Nazariyat Podcasti”nde dinleyebilirsiniz.

Bu video mizah ve eğitim amaçlı kurgulu bir haber formatıdır. “Nazari Bey” karakteri tamamen kurgudur; gerçek kişi ve kurumlarla benzerlik tesadüfidir.

Bu videodaki teknik arka plan, Makamlar ve Terkibler kitabındaki güncel nazarî yaklaşımla ilişkilidir. Güncellemeler ve bölüm notları için:
akademik.emrahhatipoglu.com

Makamlar ve Terkîbler kitabının Terkîbler bölümündeki düzenleme çalışmasına bugün Isfahān ailesi ve ona yakın seyirler üzerinden devam ettim.

Bugünkü çalışmada şu başlıklar gözden geçirildi:

Isfahān ikinci nevî ve Isfahānek-i Cedîd, Beste-Isfahān/Horāsānek/Necd-i Horāsānî, Sultānî Irāk, Sultānî Isfahān, Isfahān birinci nevî ve Isfahānek birinci-ikinci nevî, Müsteār, Rū-yı Irāk veya Muhālifek Irāk.

Ayrıca daha önce düzenlenen Gül‘izār bölümüne de ek yapılmasına karar verildi. Muhayyer perdesini daha belirgin merkez alarak başlayıp Gül‘izār edāsıyla tamamlanan örnekler sebebiyle başlık Gül‘izār ve Muhayyer-Gül‘izār şeklinde yeniden değerlendirildi. Muhayyer-Gül‘izār adının kaynaklarda bağımsız bir tarif olarak bulunmadığı; örnek eserlerde karşılaşılan seyir özelliklerini daha açık göstermek amacıyla tarafımdan tercih edildiği belirtilecek.

Bugünkü düzenlemede öne çıkan bazı noktalar şunlar oldu:

Isfahān ikinci nevî ve Isfahānek-i Cedîd bölümünde, iki yapının yalnız ortak perde düzeni üzerinden aynı kabul edilemeyeceği vurgulandı. Isfahān ikinci nevînin nevā merkezli seyri; hicāz/nîm hicāz, acem ve çargâh ilişkisiyle açıklandı. Isfahānek-i Cedîd’in ise hicāz-nevā başlangıcından sonra tîz sahaya daha belirgin yönelmesi, hüseynî-acem-gerdāniyye-muhayyer sahasında genişlemesi ve nevā üzerinde Nihāvend edāsını daha kuvvetli duyurması sebebiyle Isfahān’dan ayrıldığı ifade edildi.

Bu bölümde ayrıca Isfahān içinde Nişābūr makāmı kullanılıp kullanılmadığı meselesi ayrıntılı biçimde ele alındı. Burada yalnız perde adlarının değil, perdelerin diklik-pestlik durumlarının da belirleyici olduğu vurgulandı. Nişābūr’da hicāz ve būselikin biraz diki olan nişābūr perdesi öne çıkarken; Isfahān’da özellikle dügâha inişlerde pest hicāz/nîm hicāz ve būselik perdelerinin kullanıldığı belirtildi. Bu sebeple Isfahān’daki kısa inişlerin doğrudan Nişābūr geçkisi sayılmaması gerektiği açıklandı.

Beste-Isfahān, Horāsānek ve Necd-i Horāsānî başlığında, Beste-Isfahān’ın temel yapısının Isfahān seyrinden sonra Irāk karār vermek olduğu açıklandı. Artin’de Beste-Isfahān adı bulunmasa da Horāsānek ve Necd-i Horāsānî tariflerinin bu seyir ailesine yakın durduğu belirtildi. Horāsānek’in dügâh üzerindeki Rāst edāsını daha belirgin duyurduğu; Necd-i Horāsānî’nin ise tîz sahaya daha fazla yöneldiği ve acem yerine evc perdesini öne çıkardığı ifade edildi.

Tanbūrî Cemil Bey’in Beste-Isfahān için verdiği Bestenigâr üslûbu ifadesi de yeniden değerlendirildi. Burada kastedilenin ırāk perdesinde karār eden Irāk makāmı anlayışı olduğu; diğer nazariyecilerin aynı karār sahasını daha çok Irāk makāmı üzerinden açıkladıkları belirtildi.

Sultānî Irāk bölümünde, terkîbin Isfahān veya Nevā üslûbuyla başlayıp Irāk sahasına yöneldiği ve sonunda dügâhda karār verdiği açıklandı. Karadeniz’in terkîbi Isfahān ve Yegâh birleşimi olarak açıklamasına rağmen, örnek eserlerde Yegâh’tan ziyade Irāk edāsının belirgin olduğu görüldü. Bu sebeple Sultānî Irāk, Isfahān-Nevā başlangıcından sonra Irāk edāsını duyurup dügâhda karār veren bir terkîb olarak değerlendirildi.

Sultānî Isfahān bölümünde, Ahmet Hatipoğlu tarafından icad edilen bu terkîbin yapısı kısaca tanımlandı. Terkîbin Isfahān anlayışıyla başlayıp dügâha geldikten sonra yegâh perdesi üzerinde Nihāvend edāsına yöneldiği ve yegâhda karār verdiği ifade edildi.

Isfahān birinci nevî ve Isfahānek başlığında, Isfahān’ın iki nevîye ayrılma sebebi yeniden düzenlendi. Isfahān birinci nevînin, ikinci nevîden farklı olarak karāra Sabā sesleriyle gitmesi esas alındı. Isfahānek konusunda ise üç farklı kullanımın birbirine karıştırılmaması gerektiği belirtildi: Kantemiroğlu ve Abdülbākî Dede’de Isfahān-Aşîrān sayılabilecek eski Isfahānek; Artin’de hüseynî üzerinde Isfahān edāsı gösterildikten sonra Sabā ile karār veren farklı Isfahānek; repertuvarda ise çoğu zaman Isfahān seyrinden sonra Sabā edāsıyla karāra giden örnekler.

Müsteār bölümünde, terkîbin Segâh sahasında hicāz/nîm hicāz ve kürdî/dik kürdî perdelerinin belirgin kullanımıyla oluştuğu açıklandı. Artin’de Müsteār ve Müsteār-ı Rūmî adlarıyla verilen tariflerin dügâh kararlı olması sebebiyle, bugünkü segâh kararlı Müsteār anlayışıyla doğrudan örtüşmediği belirtildi. Artin’de bugünkü Müsteār’a daha çok yaklaşan tarifin Karcığar başlığı altında bulunduğu vurgulandı.

Rū-yı Irāk veya Muhālifek Irāk bölümünde, terkîbin nazarî özünün Segâh başlayıp Irāk karār vermek olduğu belirtildi. Bununla birlikte örnek eserlerde başlangıçta Müsteār edāsının da belirginleşebildiği görüldü. Bu sebeple Rū-yı Irāk’ın yalnızca Segâh’ın Irāk karār eden hâli olarak değil, bazı örneklerde Müsteār başlangıcıyla Irāk karārının birleştiği bir seyir olarak da değerlendirilebileceği ifade edildi. Karadeniz’in bu tür kullanımları Revnâknümā’ya yaklaştıran yorumu da karār farkı üzerinden yeniden ele alındı.

Bugünkü çalışmada ayrıca kitabın sonuna eklenecek Kitapta Geçen Bazı Terimler bölümü üzerinde de duruldu. Sözlüğe nazarî seyir ve lahnî seyir maddeleri eklendi. Terimlerin kitabın kendi kullanım bağlamına göre kısa ve işlevsel biçimde açıklanması tercih edildi.

Bugünkü düzenlemeyi Yegâh terkîbi başlığında bıraktım. Bundan sonraki çalışmada buradan devam edeceğim.

Bu güncellemelerin temel amacı, birbirine yakın seyirleri yalnız perde dizisi üzerinden değil; āgāz, merkez, karār, edā ve nîm perde kullanımı bakımından daha açık biçimde ayırmak. Böylece hem tarihî tarifler hem de örnek eserler arasındaki ilişki daha anlaşılır hâle geliyor.

Faydalı olması dileğiyle.

Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu

• Erişim: Google Play Books üzerinden güncel sürümü indirebilirsiniz.

Linkler

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Bir Nazariyat Podcastinin bu bölümünde Nevā makāmı ele alınmaktadır.
Nevā, Türk mûsikîsinde dikkatle anlaşılması gereken temel makāmlardan biridir. Bu bölümde Nevā makāmı önce kendi yapısı içinde tanıtılır; Uşşāk ve Bayātî ile kıyaslama ise bölümün sonunda yapılır.
Nevā makāmında belirleyici olan, seyre nevādan başlamak değil; nevā perdesinin seyirde merkez hâline gelmesidir. Bu sebeple Nevā’yı anlamak için yalnızca başlangıca veya karāra değil, seyrin nerede ağırlık kazandığına bakmak gerekir.

Bölümde Kantemiroğlu’nun Nevā anlayışı, Abdülbākî Nāsır Dede’nin Nevā tarifi, hicāz perdesinin verdiği renk, nazarî seyir ve lâhnî seyir ayrımı üzerinde durulur. Nazarî seyirde Nevā, nevā merkezli sade bir yapı gösterirken; lâhnî seyirde acem ve zaman zaman hicāz perdeleri makāma ayrı renkler katar.

Bölümün sonunda Uşşāk, Nevā ve Bayātî arasındaki farklar da ele alınır. Uşşāk’ta merkez dügâh, Nevā’da merkez nevādır. Bayātî ise yalnızca Uşşāk’ın bir seyir şekli olarak değil, öncelikle terkîb olarak düşünülmelidir. Bayātî; nîm hisār perdesiyle, çargâh üzerindeki Nikrîz yahut nevā üzerindeki Hicāz nağmesiyle Uşşāk ve Nevā’dan ayrılır.

Bu bölümün ana cümlesi:
Nevā makāmında belirleyici olan, seyre nevādan başlamak değil; nevā perdesinin merkez hâline gelmesidir.

Hazırlayan ve sunan: Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu

Bize Buradan Eşlik Edin:

“Makamlar ve Terkibler” serisine aşağıdaki bağlantılardan abone olabilir, yeni bölümlerden anında haberdar olabilirsiniz:

• YouTube:

YouTube

• YouTube Music:

YouTube Music

• Spotify:

Spotify

• Apple Podcasts:

Apple

Gelenekli mûsikîmizin nazarî hakikatlerini sesten kalbe, kalpten arşive taşıma gayretine bu platformlar üzerinden de ortak olabilirsiniz.

Nazarî birikimin sesli süzgecinde buluşmak dileğiyle...

Video

Türk mûsikîsinde bazı isimler hem makāmı hem de perdeyi ifade edebilir. Bu kısa videoda makām, terkîb ve perde isimlerinin yazımında dikkat edilmesi gereken temel ayrımı ele alıyoruz.

Makām ve terkîb isimleri büyük harfle; perde isimleri ise cümle başında olmadıkları sürece küçük harfle yazılır. Ayrıca perde isimlerine gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz.

Örnek:
Rast makāmı, rast perdesinde karar verir.

Kitap güncellemeleri, bölüm notları ve akademik duyurular:
akademik.emrahhatipoglu.com

Video

Nazari Kürsü: Nazari Bey’le Nazari Haber serisinin bu bölümünde gündem Uşşak makamı.

Uşşak’ın Dügâh-ı Kadîm ile ilişkisi, Dügâh perdesindeki karar tavrı ve seyir anlayışı bu kez esprili bir haber diliyle ele alınıyor. Nazari Bey, “başlamak başka, uğramak başka, güçlü olmak başka” diyerek yine sakinliğini korumaya çalışıyor.

Kısa haber formatında değindiğimiz konuların daha geniş hâlini “Makamlar ve Terkibler: Bir Nazariyat Podcasti”nde dinleyebilirsiniz.

Bu video mizah ve eğitim amaçlı kurgulu bir haber formatıdır. “Nazari Bey” karakteri tamamen kurgudur; gerçek kişi ve kurumlarla benzerlik tesadüfidir.

Bu videodaki teknik arka plan, Makamlar ve Terkibler kitabındaki güncel nazarî yaklaşımla ilişkilidir. Güncellemeler ve bölüm notları için:
akademik.emrahhatipoglu.com

Makamlar ve Terkibler: Bir Nazariyat Podcastinin bu bölümünde Dügâh-ı Kadîm veya Uşşāk meselesi ele alınmaktadır.

Uşşāk, Türk mûsikîsinin en temel makāmlarından biridir. Fakat eski kaynaklara ve bestelerdeki kullanımlara baktığımızda Dügâh, Dügâh-ı Kadîm ve Uşşāk adlarının zaman zaman birbirine yaklaştığı görülür. Bu bölümde söz konusu ilişki; eski tarifler, eserlerdeki kullanımlar, āgāz, merkez, karār ve tîze doğru genişleme bakımından değerlendirilir.

Bölümde özellikle Kantemiroğlu’nun dügâh perdesi hakkındaki hükmü, Nāsır Abdülbākî Dede’nin Uşşāk’ı nevādan başlatması, Dügâh-ı Kadîm’in Beste-i Kadîmlerden Dügâh Mevlevî Âyîni üzerinden hüseynîye varışı ve Uşşāk’ın tîze doğru genişlemede acem perdesini tercih etmesi üzerinde durulur.

Ana fikir şudur:
Uşşāk’ta āgāz nevādan olabilir; fakat merkez ve karār dügâhtır.

Bu podcast, zaman içinde güncellenen Makamlar ve Terkibler kitabındaki nazarî yaklaşımı dinleyiciye ulaştırmak amacıyla hazırlanmıştır. Kitap güncellemeleri ve bölüm notları için:

Bize Buradan Eşlik Edin:

“Makamlar ve Terkibler” serisine aşağıdaki bağlantılardan abone olabilir, yeni bölümlerden anında haberdar olabilirsiniz:

• YouTube:

YouTube

• YouTube Music:

YouTube Music

• Spotify:

  Spotify

• Apple Podcasts:

  Apple

Gelenekli mûsikîmizin nazarî hakikatlerini sesten kalbe, kalpten arşive taşıma gayretine bu platformlar üzerinden de ortak olabilirsiniz.

Nazarî birikimin sesli süzgecinde buluşmak dileğiyle...

Makamlar ve Terkîbler kitabının Terkîbler bölümündeki düzenleme çalışmasına bugün Hisār-ı Kadîm başlığından devam ettim.

Bugünkü çalışmada şu başlıklar yeniden gözden geçirildi:

Hisār-ı Kadîm, Hisārek birinci ve ikinci nevî/Evc-Uşşāk, Evc-Hūzî, Beste-i Hisār, Gerdāniyye-Segâh, Muhayyer-Segâh, Bayātî birinci ve ikinci nevî/Müsteār-ı Rūmî, Acem/Nevrūz-ı Acem/Nevrūz-ı Sultānî ve Acem Yegâhı veya Acemli Yegâh.

Bu düzenlemelerde yalnızca ifade ve yazım düzeltmeleri yapılmadı; bazı başlıkların sırası ve nazarî konumları da yeniden değerlendirildi. Özellikle Bayātî bölümü, Acem’den önceye alındı. Bunun sebebi, Acem tariflerinde Bayātî ikinci nevî ile ilgili göndermelerin önemli yer tutmasıdır. Böylece okuyucu Acem bölümüne gelmeden önce Bayātî birinci ve ikinci nevî ayrımını görmüş olacak.

Bugünkü düzenlemede öne çıkan bazı noktalar şunlar oldu:

• Hisār-ı Kadîm bölümünde, terkîbin evc merkezli başlayıp segâh karār sahasına yönelmesi daha açık biçimde ifade edildi. Abdülbākî Dede’de segâh perdesine Irāk edāsıyla gidilmesinin sebebi, onun makām-terkîb anlayışı çerçevesinde açıklandı.

• Hisārek birinci ve ikinci nevî başlığında, Artin’in tarif ettiği birinci nevînin tîz sekizliden başlayan Nikrîz anlayışıyla ilişkisi; Abdülbākî Dede’nin tarif ettiği ikinci nevînin ise Evc-Uşşāk olarak değerlendirilebileceği belirtildi.

• Evc-Hūzî bölümünde, bu terkîbin ikinci nevî Hisārek/Evc-Uşşāk ile yakınlığı üzerinde duruldu. İki yapı arasındaki temel farkın karār bölgesinde Uşşāk mı, yoksa Hūzî tavrının mı duyurulduğu olduğu vurgulandı.

• Beste-i Hisār bölümünde, terkîbin Hisār-ı Kadîm başlangıcından sonra segâhda kalmayıp rāst perdesine yönelmesi açıklandı. Böylece Hisār-ı Kadîm, Evc-Hūzî ve Beste-i Hisār arasındaki karār farkları daha belirgin hâle getirildi.

• Gerdāniyye-Segâh ve Muhayyer-Segâh başlıklarında, türkü repertuvarında tespit edilen seyirler yeni isimlerle düzenlendi. Gerdāniyye veya muhayyer merkezli başlayan seyirlerin segâh karār sahasına yönelmesi ayrı başlıklar altında değerlendirildi.

• Bayātî birinci ve ikinci nevî/Müsteār-ı Rūmî bölümünde, Bayātî’nin iki nevîye ayrılma sebebi yeniden açıklandı. Birinci nevîde bayātî/nîm hisār perdesinin kullanımı, ikinci nevîde ise bu perdenin kullanılmaması ve nevā merkezli acemli seyir anlayışı öne çıkarıldı.

• Uşşāk, Nevā, Acem, Hūzî ve Bayātî ikinci nevî arasındaki kıyas bölümü yeniden düzenlendi. Merkez perdeleri, karār tavırları, acem perdesinin vazifesi ve rāst edāsının kullanımı daha açık biçimde karşılaştırıldı.

• Acem, Nevrūz-ı Acem ve Nevrūz-ı Sultānî başlıkları birleştirildi. Acem’in acem perdesini merkez alan geniş bir seyir olarak terkîb sınıfında değerlendirilmesi; Nevrūz-ı Acem’in sünbüle ve çargâh vurgusuyla Acem’den ayrılması; Nevrūz-ı Sultānî’nin ise Nevrūz-ı Acem seyrinin rāst karār sahasına yönelmiş şekli olduğu ifade edildi.

• Acem Yegâhı veya Acemli Yegâh bölümünde, Arel’in tarifi ve Kantemiroğlu’ndaki örnek üzerinden terkîbin Acem/Bayātî başlangıcı ile yegâhda Nihāvend karār sahasının birleşiminden oluştuğu açıklandı. Ayrıca, Yegâh terkîbinde karāra gitmeden önce geçici olarak acem-aşîrān perdesinin alınmasının tek başına Acem Yegâhı sayılmaması gerektiği özellikle belirtildi.

Bu güncellemelerin amacı, kitabın nazarî bütünlüğünü koruyarak metni daha açık, daha tutarlı ve daha okunabilir hâle getirmektir. Bugünkü çalışmada özellikle birbirine yakın seyirlerin karışmaması için merkez, karār ve kullanılan nîm perdeler yeniden gözden geçirildi.

Çalışma ilerledikçe güncel dosyayı paylaşmaya devam edeceğim.

Faydalı olması dileğiyle.

Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu

• Erişim: Google Play Books üzerinden güncel sürümü indirebilirsiniz.

Linkler

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Video

Türk mûsikîsinde ahenk değiştiğinde makamın adı değişmez; yegâh perdesinin portedeki yeri değişir.

Bu kısa videoda Bolâhenk, Dâvud, Şâh, Mansûr, Kız, Yıldız, Sipürde ve Bolâhenk Nısfiye ahenklerinde yegâhın portedeki karşılığını gösteriyoruz

Kitap güncellemeleri, bölüm notları ve akademik duyurular:
akademik.emrahhatipoglu.com

Makamlar ve Terkîbler kitabının Terkîbler bölümündeki düzenleme çalışmasına bugün Zāvîl’den sonraki başlıklarla devam ettim.

Bugünkü çalışmada şu başlıklar yeniden gözden geçirildi:

Nevā ikinci nevî/Ferāhzār, Gerdāniyye, Tāhir-i Sagîr, Tāhir-i Kebîr, Baba Tāhir, Necd-i Hüseynî, Muhayyer birinci ve ikinci nevî, Dilnişîn, Gül‘izār, Dilkeşhāverān, Hüseynî-Aşîrān/Vech-i Hüseynî, Dilkeşîde, Segâh-Māye ve Dügâh-Māye, Sāzkâr ve Rāst-Māye, Māye-i Atîk, Rāmiş-i Cān, Gülzār, Meclis-Efrūz/Irāk-Māye, Meşkûye/Segâh-Aşîrān, Aşîrān-Māye, Hūzî ve Evc.

Bu bölümlerde yalnızca ifade düzeltmeleri yapılmadı; bazı nazarî ayrımlar da daha açık hâle getirildi. Özellikle merkez ve karār perdeleri, terkîbleri meydana getiren makām ilişkileri, eski tariflerle örnek eserler arasındaki uyum ve ayrılıklar yeniden değerlendirildi.

Bugünkü düzenlemede öne çıkan bazı noktalar şunlar oldu:

• Nevā ikinci nevî/Ferāhzār bölümünde, Nevā makāmının nevā perdesi üzerindeki Rāst makāmıyla birleşmesi ve nevāda karār etmesi daha açık biçimde ifade edildi.

• Gerdāniyye bölümünde, terkîbin gerdāniyye merkezli başlayıp Nevā edāsını göstermesi ve dügâhta karār etmesi yeniden düzenlendi. Ayrıca bazı türkü örneklerindeki hüseynî kalışlarının Gül‘izār ile karıştırılmaması gerektiği vurgulandı.

• Tāhir-i Sagîr, Tāhir-i Kebîr ve Baba Tāhir başlıklarında üçlü ayrım daha belirgin hâle getirildi. Tāhir-i Sagîr’in muhayyer merkezli Nevā karakteri, Tāhir-i Kebîr’in Gerdāniyye ile ilişkisi ve Baba Tāhir’in bayātî/nîm hisār, nevāda Hicāz veya çargâhta Nikrîz renkleriyle ayrılması yeniden açıklandı.

• Necd-i Hüseynî bölümünde, terkîbin Hüseynî seyri içinde evc yerine acem perdesini tercih etmesi ve Seyyid Mehmed Emin’in “Acem lezzeti ve Çargâh āgāzesi” ifadesi daha görünür hâle getirildi.

• Muhayyer birinci ve ikinci nevî bölümünde, birinci nevînin Hüseynî gibi karāra varan yapısı ile ikinci nevîde karāra doğru Sabā edāsının duyurulması arasındaki fark yeniden düzenlendi.

• Dilnişîn bölümünde, Abdülbākî Dede’nin bu adı eski Aşîrān ile karışmaması için verdiği ve eski edvârlarda aynı seyir anlayışının Geveşt/Güvaşt/Gevaşt adlarıyla geçtiği belirtildi.

• Gül‘izār bölümünde, terkîbin yalnızca gerdāniyye sonrası hüseynî kalışından ibaret olmadığı; Hüseynî seyri içinde çargâhta Nikrîz veya nevāda Hicāz renkleriyle hususi kimlik kazandığı vurgulandı.

• Dilkeşhāverān bölümünde, Hüseynî başlayıp Irāk karār eden yapı sadeleştirildi; Seyyid Mehmed Emin ve Tanbūrî Artin’in farklı tarifleri ayrıca değerlendirildi.

• Hüseynî-Aşîrān/Vech-i Hüseynî bölümünde, terkîbin Hüseynî ve Aşîrān makāmlarının birleşimi olduğu daha açık biçimde yazıldı. Aşîrān’ın yalnızca bir karār perdesi değil, müstakil bir karār sahası olarak düşünülmesi gerektiği özellikle belirtildi.

• Dilkeşîde bölümünde, Hüseynî başlangıcının yegâhda Nihāvend edāsıyla tamamlanması üzerinde duruldu; Arel’in Ferāhfezā, Karadeniz’in Sultānî Yegâh açıklamalarının aynı karār sahasını farklı adlandırmalarla ifade ettiği belirtildi.

• Segâh-Māye ve Dügâh-Māye bölümünde, Māye’nin yalnızca karār perdesine göre değil; Segâh seyri içinde dügâh/Uşşāk sahasının belirginleşmesiyle oluşan bir yapı olduğu açıklandı.

• Sāzkâr ve Rāst-Māye bölümünde, iki terkîbin büyük benzerliği ele alındı. Sāzkâr’ın Segâh başlangıcı, Māye yürüyüşü ve Rāst karārı bakımından daha yerleşik bir terkîb olduğu belirtildi.

• Māye-i Atîk, Rāmiş-i Cān, Gülzār ve Meclis-Efrūz/Irāk-Māye başlıklarında eski Māye anlayışları yeniden düzenlendi. Abdülbākî Dede’nin eski Māye tariflerini kendi dönemindeki Māye anlayışıyla karışmaması için yeni adlarla verdiği açıklandı.

• Meşkûye/Segâh-Aşîrān ve Aşîrān-Māye bölümlerinde, Segâh veya Māye seyirlerinin Aşîrān karār sahasına yönelmesi ele alındı. Karadeniz’in Māye-Aşîrān tarifinde Hüseynî-Aşîrān adını kullanması, Aşîrān makāmı anlayışı bakımından yeniden değerlendirildi.

• Hūzî bölümünde, terkîbin Uşşāk sahasına yakın görünmekle birlikte rāst perdesini özel biçimde vurgulamasıyla ayrıldığı belirtildi. Segâh-rāst veya çargâh-rāst atlamaları bu bölümün ana noktası olarak düzenlendi.

• Evc bölümünde, terkîbin evc perdesini merkez alarak başlaması, evc üzerinde Irāk ve Segâh edālarını göstermesi, acem ve hicāz/nîm hicāz perdelerinin bu seyirdeki vazifeleri yeniden açıklandı. Evc terkîbinin sonunda yerindeki Irāk makāmına geçerek ırāk perdesinde karār verdiği daha net biçimde ifade edildi.

Bu güncellemelerin amacı, kitabın nazarî bütünlüğünü koruyarak metni daha açık, daha tutarlı ve daha okunabilir hâle getirmektir.

Düzenleme çalışması bugün Hisār-ı Kadîm başlığına kadar geldi. Bir sonraki çalışmada buradan devam edeceğim.

Faydalı olması dileğiyle.

Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu

• Erişim: Google Play Books üzerinden güncel sürümü indirebilirsiniz.

Linkler

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Son güncellemede kitabın Makāmlar bölümünde bazı düzeltmeler yaptım. Bu bölümde metinler yeniden gözden geçirildi; ifade bozuklukları giderildi, tekrarlar azaltıldı ve bazı nazarî açıklamalar daha açık hâle getirildi.

Ardından Terkîbler bölümüne geçildi. Şu ana kadar Pencgâh-ı Asl, Rehāvî/Rāhevî, Māhūr-ı Sagîr, Māhūr-ı Kebîr, Dilârā ve Zāvîl başlıkları üzerinde çalışıldı. Bu bölümlerde terkîblerin tarifleri, örnek eserlerle ilişkileri, merkez ve karār perdeleri, benzer makām ve terkîblerle farkları yeniden ele alındı.

Çalışmada temel amaç; metni sadeleştirmek, yazım hatalarını düzeltmek, nazarî tutarlılığı güçlendirmek ve kitabın ana üslûbunu koruyarak daha anlaşılır bir hâle getirmektir.

Güncel dosyayı tamamlandıkça paylaşmaya devam edeceğim.

Faydalı olması dileğiyle.

Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu

Linkler

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Evet… sakinim

Bu bölümde Türk mûsikîsinde makām fikrinin en temel kapılarından biri olan Rāst makāmı ele alınıyor.

Rāst, yalnızca bir perde sıralaması değildir. Onu asıl tanıtan şey; rāst perdesi etrafında kurulan merkez, seyir ve karār fikridir. Bu bölümde Rāst makāmı; eski tarifler, bestelerdeki kullanımlar, kullandığı perdeler ve seyir bakımından değerlendiriliyor.

Bölümde özellikle şu sorular üzerinde duruluyor:

Rāst makāmını sadece dizi olarak tarif etmek neden eksik kalır?
Rāst perdesi bu makāmda nasıl bir merkez görevi üstlenir?
Nevā perdesindeki kalışlar ne ifade eder?
Acem perdesi Rāst’ın lâhnî seyrinde nasıl bir renk oluşturur?
Nazarî seyir ile lâhnî seyir arasındaki fark bu makāmda nasıl görülür?

Bu bölümün ana cümlesi:

Rāst, başladığı yeri unutmayan makāmdır.

Bölümde ayrıca solist Ahmet Hatipoğlu’nun icrâ ettiği, Abdülkādir Merāgî’ye ait Haydarnâme adlı Kârdan kısa bir arşiv kaydı da yer alıyor. Jenerik müzik ise tarafımdan hazırlanmıştır.

Dinlemek için:

YouTube

Spotify

Apple PodCast

Hazırlayan ve sunan: Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu
Podcast: Makamlar ve Terkibler: Bir Nazariyat Podcasti
Bölüm: S01B02 — Rast Makamı

İlk kısa haberinde makamlar âlemindeki büyük hareketliliği Nazari Bey’in sakinliğini koruma çabası eşliğinde izliyoruz.
Evet… sakinim.

Makamlar âleminde beklenen hareketlilik başladı.

Nazari Kürsü’nün yeni kısa video serisi
“Nazari Bey’le Nazari Haber” yayında!

Nazari Bey, makamlar, terkibler ve perdeler dünyasındaki gelişmeleri büyük bir ciddiyetle aktarmaya çalışıyor.

Çalışıyor diyoruz…
Çünkü bazen perde yerinden oynuyor, karar değişiyor, seyir karışıyor.

Nazari Bey ise şimdilik sakinliğini koruyor.

🎬 İlk bölüm: Makamlar Âleminde Büyük Hareketlilik

YouTube

Makamlar ve Terkibler: Bir Nazariyat Podcastinin ilk bölümünde, bu serinin dayandığı temel esaslar ele alınmaktadır.

Bu bölüm, genel bir nazariyat özeti olmaktan çok, Makamlar ve Terkibler kitabında takip edilen yöntemin girişidir. Makāmın yalnızca bir dizi olmadığı; perde, seyir, merkez, āgāz, kutb ve karār ilişkisi içinde anlaşılması gerektiği açıklanır.

Ayrıca makam ve terkîb ayrımı üzerinde durulur. Eski kaynaklarda makam ve terkîb adları zaman içinde birbirine karışmış; bazı terkîbler makam adıyla anılmış, bazı makamlar da daha geniş yapılar içinde değerlendirilmiştir. Günümüz nazariyesinde ise geçerliliğini sürdüren bu isimlerin tamamı çoğunlukla “makam” başlığı altında toplanmıştır.

Bu podcastte ise Makamlar ve Terkibler kitabının yaklaşımı takip edilerek makam ve terkîb iki ayrı sınıf olarak ele alınacaktır. Böylece bir nağmenin kendi başına bir makam mı, yoksa birden fazla makamın birleşimi veya bir makama eklenen nağmelerle oluşmuş bir terkîb mi olduğu daha açık biçimde değerlendirilecektir.

Bu bölümde ele alınan başlıca konular:

Makam nedir? Terkîb nedir? Perde ve seyir ilişkisi Āgāz, kutb ve karār perdeleri Nazarî seyir ve lâhnî seyir farkı Makam ve terkîb ayrımı Bu podcast serisinin yöntemi

Hazırlayan ve sunan: Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu

YouTube

Spotify

Apple PodCast

Değerli dinleyiciler ve takipçiler,

Makamlar ve Terkibler: Bir Nazariyat Podcasti için yeni bir yayın düzenine geçiyoruz. Daha önce yayımlanan bazı kayıtları kaldırıp bölümleri yeniden hazırlama kararı aldım. Bunun birkaç temel sebebi var.

Öncelikle bu podcast, yalnızca sesli bir içerik dizisi değil; Türk musikisi nazariyatına dair uzun soluklu ve kaynaklara dayalı bir çalışma olarak tasarlanıyor. Bu nedenle her bölümün dili, akışı, kavram kullanımı ve nazari çerçevesi yeniden gözden geçiriliyor. Amacım, makamları ve terkibleri hem akademik doğruluğu koruyarak hem de dinleyicinin rahatça takip edebileceği bir açıklıkla ele almak.

İlk kayıtlar, yayın fikrinin deneme ve başlangıç aşamasına aitti. Zaman içinde metinlerin daha tutarlı, daha sade ve kitap çalışmamla daha uyumlu hâle getirilmesi gerektiğini gördüm. Bu yüzden bölümleri yeniden kaydediyorum. Böylece podcast dizisi, başından itibaren daha düzenli bir yapı içinde ilerleyecek.

Bir diğer önemli konu da telif ve yayın düzenidir. Türk musikisi nazariyatını anlatırken eser örnekleri elbette çok kıymetlidir; çünkü makamların ve terkiblerin duyuluşu çoğu zaman eserler üzerinden daha iyi anlaşılır. Ancak podcast ve video yayınlarında eser kayıtlarını doğrudan dinletmek, icracı, besteci, söz yazarı, plak/kayıt sahibi ve platform hakları bakımından çeşitli telif sorunları doğurabilmektedir. Bu nedenle bölümlerde eserleri doğrudan dinletmek yerine, gerekli yerlerde eser adlarına, bestekârlarına, nazari özelliklerine ve dinleme önerilerine değinilecektir. Böylece hem hak sahiplerine saygı gösterilmiş olacak hem de yayınların Spotify, Apple Podcasts ve YouTube gibi platformlarda sorunsuz biçimde sürdürülebilmesi sağlanacaktır.

Podcastlerin sesli versiyonları Spotify ve Apple Podcasts üzerinden; görüntülü versiyonları ise YouTube üzerinden yayımlanacak. Substack bu süreçte tam kayıtların yayımlandığı ana platform olmayacak. Burada bölüm duyuruları, kısa açıklamalar, önemli noktalar ve ilgili bağlantılar paylaşılacak. Böylece hem yayın hakları hem de platformların işleyişi daha doğru biçimde düzenlenmiş olacak.

Bu yeni dönemde amaç, her makamı ve terkibi aceleye getirmeden, kendi kavram dünyası içinde, tarihî kaynaklara ve nazari geleneğe bağlı kalarak ele almak. Metinler yeniden düzenlenirken gereksiz tekrarlar azaltılacak, kavramlar daha açık hâle getirilecek ve bölümler arasında bütünlük kurulacak.

Kısacası Makamlar ve Terkibler yeniden başlıyor; ama bu kez daha temiz kayıtlarla, daha düzenli metinlerle ve daha sağlam bir yayın planıyla.

Yeni bölümlerde görüşmek üzere.

Emrah Hatipoğlu

YouTube

Spotify

Apple

Bu güncellemede kitabın ilk bölümünde yer alan 16 makām yeniden gözden geçirildi. Metinlerde yazım ve ifade düzeltmeleri yapıldı; bazı tekrarlar azaltıldı; “Tariflerin ve Örnek Eserlerin Tahlili”, “Makāmın Kullandığı Perdeler ve Seyri” ve “Kendinizi Sınayın” bölümleri yeniden ele alındı.

Bu çalışmada özellikle şu hususlara dikkat edildi:

Rāst, Dügâh-ı Kadîm/Uşşāk, Nevā, Hüseynî, Segâh, Irāk, Aşîrān, Çargâh, Kürdî, Hicāz, Nikrîz/Türkî Hicāz, Nihāvend, Būselik, Sūz-i Dilârā, Nişābūr ve Sabā makāmları üzerinde ayrıntılı düzeltmeler yapıldı.

Bazı bölümlerde yalnızca ifade sadeleştirilirken, bazı bölümlerde nazarî açıklamalar genişletildi. Özellikle makām/terkîb ayrımı, merkez-karār ilişkisi, lâhnî seyir, perde kullanımı ve eski tariflerle örnek eserler arasındaki ilişki daha açık hâle getirildi.

Güncel kitap dosyasına aşağıdaki bağlantıdan ulaşabilirsiniz:

Linkler

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Arel-Ezgi Değiştirici İşaretleriyle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Mansur Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

Makamlar ve Terkibler: Sipürde Ahenk - Yeni Değiştirici İşaretlerle

Google Kitaplar

"Ezgi Çözümlemeleri" serisinin bu ilk bölümünde, Türk mûsikîsinin nazarî ve amelî dünyasının abidevi şahsiyetlerinden Ahmed Avni Konuk’un "Fihrist-i Makâmât" eserini mercek altına alıyoruz. Diğer bölümler daha sonra yüklenecektir.

Konuşmacı: Prof. Dr. Emrah Hatipoğlu
Düzenleyen: MGÜ Müzik Teorisi Topluluğu
Mekan: MGÜ Müzik Bilimleri ve Teknolojileri Fakültesi, 413 No'lu Derslik
Tarih: 28 Nisan 2026